Në hapësirën e vogël të Malit të Zi janë ndërruar Ilirët, Bizanti, Venecia, Perandoria Osmane, Austria dhe shteti malazez, dhe të gjithë kanë ndërtuar fortifikime. Më të njohura janë muret e Kotorit me kështjellën e Shën Ivanit, nën mbrojtjen e UNESCO-s. Herceg Novi ka Kanli kulën, Forte Maren dhe Španjolën, kurse hyrjen në Bokë e ruan Mamula austro-hungareze. Mbi det janë Citadela në Budva dhe Haj-Nehaj pranë Sutomores, në Liqenin e Shkodrës Žabljak Crnojevića, Lesendro, Besac dhe Grmožur, kurse në brendësi Meduni ilir dhe Bedemi i Nikšićit.
Muret e Kotorit dhe kështjella e Shën Ivanit, Kanli kula dhe Forte Mare në Herceg Novi, Mamula në hyrje të Bokës, Haj-Nehaj, Žabljak Crnojevića dhe Medun: udhëzues nëpër kështjellat malazeze sipas krahinave.
Boka: mure dhe kulla mbi gjirin
Maja e malit mbi Kotor është fortifikuar që në kohën ilire, kurse në shekullin e 6-të kështjellën e rindërtoi perandori bizantin Justiniani. Pamjen e sotme muret e Kotorit e morën kryesisht nën Venecian, nga viti 1420, dhe i shtuan edhe Austriakët. Muret me gjatësi rreth katër e gjysmë kilometra ngjiten mbi 260 metra, deri te kështjella Shën Ivanit. Kotori është në listën e UNESCO-s që nga viti 1979, ndërsa që nga viti 2017 edhe si pjesë e ndërtesave mbrojtëse veneciane.
Në Herceg Novi ka tre kështjella brenda disa qindra metrash. Kanli kulën e ndërtuan Turqit në vitin 1539; ka qenë burg, prej nga dhe emri, "kulla e gjakut", kurse që nga viti 1966 është skenë verore me mbi një mijë vende. Forte Mare e mbron qytetin nga deti; u ndërtua nga shekulli i 14-të deri në shekullin e 17-të, dhe nga viti 1952 ka shërbyer edhe si kinema verore. Në malin Bajer mbi qytet është Španjola, të cilën e filluan Turqit, kurse emrin e mori nga Spanjollët që e rindërtuan gjatë sundimit të shkurtër të qytetit.
Në hyrje të gjirit, në ishullin e vogël Lastavica, ndodhet Mamula, kështjella rrethore të cilën e ngriti në vitin 1853 gjenerali austriak Lazar Mamula, bashkë me fortifikimet në Arza dhe Prevlaka. Gjatë Luftës së Dytë Botërore forcat italiane e përdorën nga viti 1942 si kamp përqendrimi. Sot në ishull ka kompleks hotelier.
Bregdeti: nga Budva deri te Sutomore
Citadela në skajin jugor të Qytetit të Vjetër të Budvës përmendet për herë të parë në vitin 1425 dhe prej saj fillojnë dhe në të kthehen muret e qytetit. Mbi Brajić, në rrugën e dikurshme Budva–Cetinje, Austria në mesin e shekullit të 19-të ngriti fortifikimin kufitar Kosmač. Pranë Sutomores, në një shkëmb 231 metra mbi det, ndodhet Haj-Nehaj: kështjella veneciane e përmendur për herë të parë në vitin 1542, të cilën Osmanlinjtë e pushtuan në vitin 1571, kurse Malazezët në vitin 1877. Në majën e saj gjenden mbetjet e kishës së Shën Dimitrit me dy altarë.
A e dinit?
Të burgosurit e Kanli kulës gdhendnin në mure vizatime anijesh. Nga pamja e atyre anijeve, të cilat lundruan në shekujt e 16-të dhe të 17-të, historianët kanë përcaktuar se kur kështjella u bë burg.
Liqeni i Shkodrës
Në grykën e Moraces në liqen ndodhet Žabljak Crnojevića, fortifikimi të cilin e ngritën princërit e Zetës Vojislavljević dhe i cili në shekullin e 15-të ka qenë kryeqytet i Crnojevićëve. Pranë Vranjinës ndodhet Lesendro, kështjella e shekullit të 18-të nga koha e Petar II Petrović Njegošit; Osmanlinjtë e pushtuan në vitin 1843, kurse Mali i Zi e rifitoi në vitin 1878. Mbi Virpazar ndodhet Besac, të cilin Turqit e ngritën në fund të shekullit të 15-të, dhe në ishullin e vogël në liqen Grmožur, kështjella dhe burgu i dikurshëm turk i quajtur Alcatraz malazez; deri tek ai arrihet me varkë.
Brendësia
Rreth 13 kilometra në verilindje të Podgoricës ndodhet Medun, qyteti ilir Meteon nga shekulli i 4-të dhe i 3-të para erës sonë, me mure prej blloqesh të mëdha guri; aty ndodhet edhe shtëpia e lindjes e Marko Miljanovic, sot muze. Në Nikšić ndodhet Bedem, mbetja e fortifikimit romak nga shekulli i 4-të, me gjatësi 213 metra, të cilin Turqit e rindërtuan në fillim të shekullit të 18-të. Në verë mbi muret e tij zhvillohen koncertet e Bedem festit.
