Përgjatë bregdetit malazez shtrihet një varg qytetesh të lashta ku jeta vazhdon edhe sot. Kotori dhe Perasti ndodhen në Gjirin e Kotori, në listën e UNESCO-s që nga viti 1979. Herceg Novi u themelua në vitin 1382, ndërsa Budva ka mbi 2.500 vjet histori. Stari Bar, nën Rumijen, u braktis pas tërmetit të vitit 1979 dhe sot është qytet-muze, ndërsa Ulqini mbi shkëmbin mbi det mban gjurmët e epokës ilire, venedikase dhe osmane.
Kotori nën mbrojtjen e UNESCO-s, Perasti barok, Herceg Novi nga viti 1382, Budva me mbi 2.500 vjet histori, rrënojat e Starit Bar dhe Ulqini mbi det: histori e shkurtër dhe këshilla për vizitë.
Kotori dhe Perasti
Kotori ishte nën sundimin e Venedikut nga viti 1420 deri në 1797, dhe kjo shihet në pallate, kisha dhe mure mbrojtëse që ngjiten lart malit mbi qytet. U regjistrua në listën e UNESCO-s në vitin 1979, bashkë me rrethinën e gjirit, dhe në vitin 2017 edhe si pjesë e ndërtesave mbrojtëse venedikase. Katedralja e Shën Trifonit nga viti 1166 ndodhet në vendin e një kishe më të vjetër nga shekulli i 9-të. Në Sheshin e Armëve ndodhet Sahat-kula nga viti 1602, dhe sheshet mbajnë emra sipas asaj me çfarë tregtohej në to, si Sheshi i Miellit.
Rrugës nga Kotori drejt Risanit ndodhet Perasti, vend i marinarëve dhe pallateve të kapitenëve, gjithashtu në zonën e UNESCO-s. Përpara tij janë ishujt Shën Gjergji dhe Gospa od Škrpjela, ndërsa në shesh buste të admiralëve Matija Zmajević, Marko Martinović dhe piktorit Trip Kokolja.
Herceg Novi
Qyteti në hyrje të Bokës u themelua nga mbreti boshnjak Tvrtko I në vitin 1382 me emrin Sveti Stefan, dhe emrin e mëvonshëm e mori nga hercogu Stjepan Vukčić. Turqit, spanjollët, venedikasit dhe austriakët u zëvendësuan me njëri-tjetrin. Në qytetin e vjetër hyhet nëpërmjet Sahat-kulës nga viti 1667, ndërsa sipër janë kështjellat Kanli kula dhe Španjola. Për shkak të rrugëve që pothuajse të gjitha janë shkallë, promovimi turistik e quan me humor qytet i 100.001 shkallëve.
Budva
Budva është me mbi 2.500 vjet histori. Në Muzeun Arkeologjik në qytetin e vjetër gjenden gjetje të ilirëve, grekëve, romakëve dhe sllavëve, dhe në murin e Citadelës, e përmendur për herë të parë në vitin 1425, është gdhendur një reliev që lidhet me legjendën e dashurisë tragjike dhe emrit të qytetit. Sot brenda mureve ka shumë restorante, dhe në verë i gjithë qyteti i vjetër bëhet skenë e festivalit Grad Teatar.
A e dinit?
Stari Bar iu dorëzua ushtrisë malazeze vetëm kur iu pre uji: më 5 janar 1878, malazezët minuan akuaduktin që furnizonte qytetin me ujë, dhe garnizoni u dorëzua katër ditë më vonë.
Stari Bar
Nën Rumijen, rreth tre kilometra nga Bari i sotëm, ndodhet qyteti i fortifikuar që ishte qendër e Duklës dhe seli e kryeipeshkvit që nga viti 1089. Nën Venedik qëndroi deri në vitin 1571, dhe pastaj më shumë se tre shekuj nën osmanlinjtë. Ushtria malazeze e rrethoi në nëntor 1877, dhe ai u dorëzua në janar 1878. Pas tërmetit të vitit 1979 banorët u shpërngulën, kështu që mbeti qytet-muze mbi rreth 4,5 hektarë, me mbetjet e mbi 240 ndërtesave, nga kisha e Shën Kollit nga shekulli i 13-të deri te akuadukti, hamami dhe sahat-kula nga shekulli i 18-të.
Ulqini
Qyteti i vjetër i Ulqinit, mbi një shkëmb mbi det, u krijua në shekullin e 5-të para erës sonë. Venedikasit e pushtuan qytetin në vitin 1405, dhe osmanlinjtë në vitin 1571, me ndihmën e piratëve veriafrikanë, dhe Ulqini u bë bazë e njohur piratësh. Në sheshin e vogël përpara kishës-xhamia që nga mesi i shekullit të 17-të shiteshin të zënët e piratëve ulqinakë, kryesisht nga Italia dhe Dalmacia, ndaj edhe sot quhet Sheshi i Skllevërve. Malit të Zi Ulqini i takoi në vitin 1878. Ndërtesat më të njohura janë Kula Balšića dhe Palata Venecija.
