Cetinje, dawna stolica królewskaSpacer od pałacu do poselstw

Stoicie na placu Dworskim. Czerwony budynek z balkonem nad wejściem to pałac króla Nikoli. Budowano go od tysiąc osiemset sześćdziesiątego trzeciego do tysiąc osiemset sześćdziesiątego siódmego roku, najpierw dla księżnej Darinki, wdowy po księciu Danile. Kiedy Darinka opuściła Czarnogórę, książę Nikola przeniósł się tu z rodziną z Biljardy. Ludzie nazywali nowy budynek po prostu Palac. Nikola panował pięćdziesiąt osiem lat, najpierw jako książę, a od tysiąc dziewięćset dziesiątego roku jako król. Na ogłoszenie królestwa pałac odnowiono. Córki Nikoli i królowej Mileny wyszły za mąż na europejskie dwory. Jelena została królową Włoch, Milica i Anastasija poślubiły rosyjskich wielkich książąt, a Zorka Petara Karađorđevicia, późniejszego króla Serbii. Dlatego Nikolę nazywano teściem Europy. Od tysiąc dziewięćset dwudziestego szóstego roku pałac jest muzeum. Na parterze są salon królewski i dyplomatyczny, portrety europejskich krewnych, broń, flagi i odznaczenia. Na piętrze są pokoje rodziny.

Ten zielony plac nazywa się Ćipur i tu zaczyna się historia Cetinje. Ivan Crnojević, władca Zety, wycofał się przed Turkami z Obodu, niedaleko dzisiejszej Rijeki Crnojevića, do tej osłoniętej doliny pod Lovćenem. W tysiąc czterysta osiemdziesiątym drugim roku zbudował tu swój dwór, a dwa lata później monaster poświęcony Matce Bożej. Ten monaster zniszczono w tysiąc sześćset dziewięćdziesiątym drugim roku. Wenecjanie, którzy go zajmowali, wysadzili go w powietrze, wycofując się. Resztki jego fundamentów widać wokół cerkwi. Cerkiew przed wami zbudował król Nikola w tysiąc osiemset dziewięćdziesiątym roku, w miejscu dawnego monasteru. Są w niej groby Ivana Crnojevicia, króla Nikoli, królowej Mileny i dwóch ich córek, Kseniji i Vjery. Król i królowa zmarli na wygnaniu i zostali pochowani w San Remo, we Włoszech. Pierwszego października tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego dziewiątego roku ich szczątki przeniesiono tutaj. Cerkiew jest często zamknięta. Jeśli jest otwarta, marmurowe groby króla i królowej są tuż przy wejściu.

Przed wami monaster w Cetinje, siedziba Metropolii Czarnogóry i Przymorza. Gdy stary monaster na Ćipurze został zniszczony, władyka Danilo Petrović zbudował nowy, tutaj, w miejscu dawnego dworu Ivana Crnojevicia, w latach od tysiąc siedemset pierwszego do tysiąc siedemset czwartego. Także ten nie został oszczędzony. Ucierpiał w atakach tureckich w tysiąc siedemset czternastym i w tysiąc siedemset osiemdziesiątym piątym roku i za każdym razem go odbudowywano. Obecny wygląd ma od tysiąc dziewięćset dwudziestego siódmego roku. Monaster przechowuje prawą dłoń świętego Jana Chrzciciela, cząstkę Krzyża Świętego i relikwie świętego Piotra Cetyńskiego, władyki i męża stanu z przełomu osiemnastego i dziewiętnastego wieku. W cerkwi jest też grób księcia Danila. Wstęp jest bezpłatny. Ramiona i kolana muszą być zakryte; jeśli nie macie czym, przy wejściu zwykle można dostać chustę. W środku nie fotografuje się i mówi się cicho. Nad monasterem wznosi się skaliste wzgórze Orlov Krš z mauzoleum władyki Danila. Ścieżka na szczyt zajmuje około dwudziestu minut.

W tym pawilonie jest makieta reliefowa Czarnogóry, wykonana w tysiąc dziewięćset siedemnastym roku, w czasie okupacji austro-węgierskiej podczas pierwszej wojny światowej. Okupanci chcieli lepiej widzieć górzysty kraj, który kontrolowali. Makieta jest z betonu wylanego na kamiennym podłożu, według dokładnych austriackich map topograficznych. Skala wynosi jeden do dziesięciu tysięcy, a powierzchnia około dwustu pięćdziesięciu sześciu metrów kwadratowych. Widać na niej też części sąsiednich krajów. Wykonali ją austro-węgierscy oficerowie i specjaliści, wzięci do niewoli włoscy oficerowie, malarze i kartografowie, oraz czarnogórski rzeźbiarz Marko Brežanin. Jeśli wejdziecie, znajdźcie najpierw Zatokę Kotorską, a potem górę nad nią. To Lovćen. Po jego zboczach wspina się stara droga z Kotoru, przez serpentyny i przez Njeguši, aż do tej doliny. Z góry dobrze widać, jak bardzo Cetinje było ukryte, i przed morzem, i przed równiną. Wstęp do pawilonu jest płatny, a bilet do Biljardy obejmuje także makietę.

Ten długi kamienny budynek z wieżami w narożnikach to Biljarda. Zbudowano ją w tysiąc osiemset trzydziestym ósmym roku według projektu Rosjanina Jakowa Ozierieckowskiego, dla Piotra Drugiego Petrovicia Njegoša, władyki, władcy i poety. Stary monaster stał się dla niego za ciasny, więc przeniósł tu siebie i instytucje państwa. Budynek ma około siedemdziesięciu dwóch metrów długości i dwadzieścia pięć pokoi. Obradował tu Senat, a stacjonowali perjanicy, gwardia Njegoša. Nazwa pochodzi od bilardu, ulubionej gry Njegoša, a stół bilardowy można zobaczyć w muzeum do dziś. Njegoš zmarł w tysiąc osiemset pięćdziesiątym pierwszym roku, nie mając jeszcze trzydziestu ośmiu lat. Jego najbardziej znane dzieło, poemat epicki Górski wieniec, ukazało się w tysiąc osiemset czterdziestym siódmym roku. Muzeum przechowuje jego bibliotekę, rękopisy i rzeczy osobiste. Później w Biljardzie działały ministerstwa i szkoły. Dziś to Muzeum Njegoša, część Muzeum Narodowego Czarnogóry. Sam Njegoš spoczywa na szczycie Lovćenu, w mauzoleum na Jezerskim Vrhu.

Duży żółty budynek z zegarem to Dom Rządowy, Vladin Dom. Ukończono go w tysiąc dziewięćset dziesiątym roku, w roku, w którym Czarnogórę ogłoszono królestwem. Zaprojektował go włoski architekt Corradini. Miał sześćdziesiąt sześć na pięćdziesiąt dwa metry i wewnętrzny dziedziniec, i był wtedy największym budynkiem w Czarnogórze. Pracowały tu rząd i parlament, ale też poczta i telegraf, drukarnia, a nawet tymczasowy teatr. Dziś to siedziba Muzeum Narodowego Czarnogóry, z Muzeum Historycznym i Muzeum Sztuki. W Muzeum Sztuki, w sali zwanej Niebieską Kaplicą, przechowywana jest ikona Matki Bożej Filermoskiej. Należała do joannitów, którzy zabrali ją z Rodos na Maltę. Później była w Rosji i przez Danię trafiła do Belgradu. W czasie drugiej wojny światowej ukryto ją w monasterze Ostrog, a od tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego ósmego roku jest w Muzeum Narodowym. Wspólny bilet do wszystkich muzeów można kupić w kasie każdego z nich.

Przed wami dawne poselstwo francuskie i tu zaczyna się historia Cetinje jako miasta dyplomatów. Na kongresie berlińskim w tysiąc osiemset siedemdziesiątym ósmym roku mocarstwa uznały niepodległość Czarnogóry. Potem do małej stolicy zaczęły przybywać poselstwa. Austro-Węgry miały swój budynek od tysiąc osiemset dziewięćdziesiątego dziewiątego roku, Rosja od tysiąc dziewięćset trzeciego, Włochy i Francja od tysiąc dziewięćset dziesiątego, a Wielka Brytania od tysiąc dziewięćset dwunastego. Turcja, Bułgaria, Serbia, Grecja, Niemcy, Belgia i Stany Zjednoczone miały przedstawicielstwa w wynajętych domach. Tak oto mała stolica gościła ponad dziesięć misji dyplomatycznych. Francuski budynek wyróżnia się najbardziej. Spójrzcie na fasadę: faliste linie, płytki ceramiczne w kilku kolorach, ozdoby wokół balkonów i kominów. To secesja, i to jej pierwsze pojawienie się w architekturze Czarnogóry. Poselstwa rosyjskie i brytyjskie zobaczycie dalej na tym spacerze. Austro-węgierskie jest dalej na północnym zachodzie, a włoskie przy Bulwarze Bohaterów Czarnogórskich.

To cerkiew Vlaška, najstarsza cerkiew w Cetinje. Napis nad wejściem mówi, że mieszkańcy Donjego Kraju zbudowali ją po raz pierwszy w tysiąc czterysta pięćdziesiątym roku, ponad trzydzieści lat przed przybyciem Ivana Crnojevicia do Cetinje. Przebudowywano ją trzy razy, a obecny kształt ma od tysiąc osiemset sześćdziesiątego czwartego roku. Teraz spójrzcie na ogrodzenie. Każdy jego pręt to lufa karabinu. Jest ich ponad półtora tysiąca. Czarnogórcy zdobyli je na żołnierzach tureckich w bitwie w tysiąc osiemset pięćdziesiątym ósmym roku i w wojnach z lat tysiąc osiemset siedemdziesiąt sześć do siedemdziesiąt osiem. Ogrodzenie postawiono w tysiąc osiemset dziewięćdziesiątym siódmym roku. Na końcach luf są metalowe ostrza w kształcie grotów włóczni. W tej cerkwi w tysiąc osiemset sześćdziesiątym roku książę Nikola poślubił Milenę Vukotić. Na przycerkiewnym placu stoją też dwa stećci, średniowieczne nagrobki, pozostałość dawnego cmentarza.

Idziecie ulicą Njegoševą, główną ulicą Cetinje, dziś deptakiem. Biegnie od poselstwa francuskiego do Niebieskiego Pałacu, przez całe stare centrum. Gdy Cetinje stało się stolicą uznanego państwa, miasto zaczęło szybko rosnąć. Pierwszy plan urbanistyczny stolicy przygotował architekt Josip Slade z Trogiru, ten sam, który zaprojektował poselstwo austro-węgierskie. Miasto dostało wtedy także teatr. W tysiąc osiemset osiemdziesiątym trzecim roku przy Czytelni Cetyńskiej powstało towarzystwo teatralne, choć miasto nie miało jeszcze budynku teatru. Rok później towarzystwo rozpoczęło budowę gmachu, który dziś nazywa się Zetski Dom. Królewski Teatr Zetski Dom to najstarsza instytucja teatralna w Czarnogórze, a miniecie go w drodze do następnego przystanku. Cetinje nie jest dziś stolicą kraju. Jest nią Podgorica. Ale Cetinje ma oficjalny status dawnej stolicy królewskiej, a prezydent Czarnogóry ma rezydencję w Niebieskim Pałacu, na końcu tej ulicy.

Ten okazały budynek to dawne poselstwo rosyjskie. Kamień węgielny położono w tysiąc dziewięćsetnym roku, a budynek ukończono i zasiedlono w tysiąc dziewięćset trzecim. Zaprojektował go włoski architekt Corradini, ten sam, który później zbudował Dom Rządowy. Styl to późny barok z elementami renesansu, a działka między parkiem miejskim a tą ulicą ma około trzech i pół tysiąca metrów kwadratowych. Rosja była wtedy bliskim sojusznikiem Czarnogóry. Przypomnijcie sobie ogrodzenie z luf przy cerkwi Vlaška. Postawiono je rok po tym, jak Rosja w tysiąc osiemset dziewięćdziesiątym szóstym roku podarowała Czarnogórze trzydzieści tysięcy karabinów. Stare, zdobyczne lufy mogły wtedy stać się ogrodzeniem. Po pierwszej wojnie światowej w budynku mieściło się seminarium nauczycielskie, a później część szpitala, mieszkania i akademia sztuk pięknych.

Czerwony dom z białymi oknami to dawne poselstwo brytyjskie. Na ścianie wisi tablica: Poselstwo brytyjskie, od tysiąc osiemset siedemdziesiątego dziewiątego do tysiąc dziewięćset szesnastego roku. Brytyjscy dyplomaci byli więc w Cetinje prawie czterdzieści lat, ale w tym budynku tylko cztery. Zbudowano go w tysiąc dziewięćset dwunastym roku według projektu angielskiego architekta Harty'ego, jako angielski dom wiejski, jakie budowano wtedy w angielskich miastach-ogrodach. Rok tysiąc dziewięćset szesnasty oznacza koniec królewskiej stolicy. Na początku tego roku armia austro-węgierska zajęła Czarnogórę, król Nikola wyjechał na wygnanie, a poselstwa opuściły Cetinje. Król już nigdy nie wrócił. Po wojnie Czarnogóra weszła w skład Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców. W okresie międzywojennym w tym domu mieszkał ban, czyli gubernator banowiny Zety. Dziś mieści się tu Akademia Muzyczna Uniwersytetu Czarnogóry.

Przed wami Niebieski Pałac. Zbudowano go pod koniec dziewiętnastego wieku dla następcy tronu, księcia Danila, syna króla Nikoli. W kamieniu węgielnym wyryto wersy księcia Nikoli. Danilo mieszkał tu do tysiąc dziewięćset szesnastego roku. Spójrzcie na fasadę: niebiesko-białe ściany i pilastry z czerwonego kamienia ze złoconymi głowicami. W okresie międzywojennym w pałacu mieściło się gimnazjum, a później galeria i muzeum. Dziś to jedna z rezydencji prezydenta Czarnogóry. Nie jest otwarty jako muzeum, ale dobrze go widać przez ogrodzenie. To ostatni przystanek naszego spaceru. Plac Dworski, skąd wyruszyliście, jest około trzystu metrów stąd. Wróćcie ulicą Njegoševą i na jej końcu skręćcie w lewo, na plac.