Stare Miasto KotorSpacer od Bramy Morskiej do Bramy Północnej

Witamy przed Bramą Morską, głównym wejściem do starego Kotoru. Nazwa jest dosłowna. Dawniej morze sięgało prawie do samych wrót, więc statki przybijały tutaj, przed murami. Bramę, którą dziś widzicie, Wenecjanie odbudowali w roku tysiąc pięćset pięćdziesiątym piątym. Kotor był wówczas miastem granicznym Republiki Weneckiej i żył w ciągłym strachu przed atakami osmańskimi. Spójrzcie ponad łuk. Dawniej stał tam skrzydlaty lew świętego Marka, znak Wenecji. Po drugiej wojnie światowej zastąpił go herb Jugosławii. Poniżej wyryta jest data: dwudziestego pierwszego listopada tysiąc dziewięćset czterdzieści cztery. Tego dnia Kotor został wyzwolony. Obok daty widnieje zdanie: „Cudzego nie chcemy, swojego nie oddamy.” Gdy wejdziecie w przejście, podnieście wzrok. W kamiennej niszy znajduje się relief z piętnastego wieku. Przedstawia Matkę Boską z Chrystusem, a po bokach świętego Tryfona, patrona miasta, i świętego Bernarda. Relief jest starszy niż sama brama. Przez bramę przechodźcie powoli i nie zatrzymujcie się na środku przejścia, bo często jest tam tłoczno. Po drugiej stronie czeka na Was Plac Broni.

To jest Plac Broni, największy plac wewnątrz murów. Nazwę otrzymał w czasach weneckich, gdy naprawiano tu i przechowywano broń. Budynek Arsenału znajduje się w północnej części placu. Przed nim gromadzili się i uzbrajali obrońcy miasta. Tak było również w roku tysiąc pięćset trzydziestym dziewiątym, gdy pod Kotor przypłynęła flota Hajrudina Barbarossy. Po trzech dniach walki flota się wycofała. W Arsenale wyposażono także kotorską galerę Święty Tryfon. Na niej mieszkańcy Kotoru pod dowództwem kapitana Jerolima Bizantiego wzięli udział w bitwie pod Lepanto w roku tysiąc pięćset siedemdziesiątym pierwszym. Długi budynek wzdłuż muru miejskiego, z balkonem na kamiennych konsolach, to Pałac Książęcy. Był siedzibą weneckich prowidurów, zarządców miasta. Obok niego, przy samej bramie, stoi wieża straży miejskiej. W północno-zachodnim narożniku placu jest budynek, w którym dziś mieści się hotel. Władze francuskie w roku tysiąc osiemset dziesiątym przebudowały go na teatr, jeden z pierwszych na tych terenach. Dlatego do dziś nazywa się Teatrem Napoleona. Zimą i latem plac ten jest główną sceną karnawałów w Kotorze. Teraz spójrzcie na wschód, naprzeciw Bramy Morskiej, w stronę wieży zegarowej.

Przed wami jest miejska wieża zegarowa, jeden z symboli Kotoru. Została wzniesiona w tysiąc sześćset drugim roku, za czasów weneckiego prowizora Antonia Grimaldiego. Na herbie nad bramą wejściową wyryte są jego inicjały i rok budowy. Mury są z masywnych kamiennych bloków o wklęsłych krawędziach. Taki sposób budowy nazywa się boniowaniem i był chętnie stosowany w renesansie. Przyjrzyjcie się wieży nieco dłużej, z krawędzi placu. Zauważycie, że nie jest całkiem prosta. W trzęsieniach ziemi, a najbardziej w tym z piętnastego kwietnia tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego dziewiątego roku, przechyliła się ku zachodowi, ku morzu, o około dwudziestu centymetrów. Fundamenty później wzmocniono, żeby zatrzymać przechylanie. Przed wieżą jest kamienna piramida, pręgierz. Uważa się, że w tym miejscu już w średniowieczu stał słup, przy którym wystawiano skazanych, aby widziało ich całe miasto. Dzisiejsza piramida jest odtworzona. Na fasadzie zwróconej ku bramie znajdowało się niegdyś więcej napisów ku czci prowizorów. Niektóre usunęły same władze weneckie, żeby nie tworzyć kultu jednostek. Teraz idźcie ulicą na prawo od wieży, obok pałacu Bizanti, w stronę Placu Mąki.

To jest Plac Mąki. Nazwę zawdzięcza magazynom mąki, które kiedyś tu były. Place w Kotorze często noszą nazwy od tego, co na nich sprzedawano lub przechowywano. Są jeszcze Plac Mleka, Plac Drewna i Plac Sałaty. Najpiękniejszą budowlą przy placu jest pałac Pima. Wzniesiono go po niszczycielskim trzęsieniu ziemi w tysiąc sześćset sześćdziesiątym siódmym roku. Portal wejściowy z tarasem zbudowano w duchu renesansu, a okna i górny balkon są barokowe. Policzcie konsole pod długim balkonem. Jest ich dwanaście. Balustradę wykuli kotorscy kowale. Nad głównym portalem jest herb rodziny Pima, podtrzymywany przez dwa anioły. Pałac poważnie ucierpiał także w trzęsieniu ziemi w tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym dziewiątym roku, potem go odrestaurowano. Naprzeciwko jest pałac Buća, wielokrotnie przebudowywany. Rodzina Buća w czternastym i piętnastym wieku wydała kupców, dyplomatów i teologów. Najsłynniejszy to Nikola Buća, protowestiariusz, czyli zarządca finansów cara Dušana. Na fasadzie poszukajcie resztek herbu rodowego ze stylizowaną lilią. Idźcie dalej kilkadziesiąt metrów na wschód. Otworzy się plac przed katedrą Świętego Tryfona.

Przed wami jest katedra Świętego Tryfona, najważniejszy zabytek średniowiecznego Kotoru. Święty Tryfon jest patronem miasta. W tym miejscu kotorski obywatel Andrija Saracenis już w osiemset dziewiątym roku wzniósł mniejszy kościół. Przechowywano w nim relikwie świętego, przywiezione z Konstantynopola. Dzisiejszą katedrę budowano przez dziesięciolecia, a konsekrowano ją dziewiętnastego czerwca tysiąc sto sześćdziesiątego szóstego roku. Popatrzcie na fasadę. Między dwiema dzwonnicami jest łuk, a nad nim wielka rozeta. Dzwonnice nie pochodzą z dwunastego wieku. Trzęsienie ziemi w tysiąc sześćset sześćdziesiątym siódmym roku zawaliło część fasady, więc dzwonnice pod koniec siedemnastego wieku odbudowano w stylu barokowym. Katedrę poważnie uszkodziło także trzęsienie ziemi w tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym dziewiątym roku, a odbudowa trwała latami. Jeśli wejdziecie do środka, poszukajcie kamiennego cyborium nad ołtarzem głównym, z czternastego wieku, i pozłacanej srebrnej pali, dzieła kotorskich złotników. Zachowały się też fragmenty fresków z czternastego wieku. Wejście jest płatne, a godziny otwarcia sprawdźcie na miejscu. Każdego trzeciego lutego Kotor obchodzi Dzień Świętego Tryfona. Wtedy Marynarka Boka Kotorska przed katedrą tańczy swój tradycyjny taniec. Następny przystanek to Brama Południowa. Z placu idźcie na południe.

Dotarliście do Bramy Południowej, zwanej też Bramą Gurdića. Nazwę zawdzięcza źródłu Gurdić, wypływowi wody tuż przy murach. Popatrzcie na wodę przed wałem obronnym, po drugiej stronie bramy. Inaczej niż w Bramie Morskiej, nie ma tu jednej bramy. To system trojga bram, budowanych w różnych czasach, jedne za drugimi. Kto przedarł się przez pierwsze, natrafiał na drugie, potem na trzecie. Bastion Gurdić, który ich broni, wzniesiono około tysiąc czterysta siedemdziesiątego roku. Zewnętrzna brama pochodzi z osiemnastego wieku, a nad wodą prowadził niegdyś most zwodzony. Tutaj dobrze widać, jak broniony był Kotor. Miasto leży na trójkącie między morzem na zachodzie, rzeką Škurdą na północy i stromym wzgórzem Świętego Jana na wschodzie. Od północy i południa, gdzie są jedyne dojścia lądowe, wzniesiono bramy z bastionami. Od tej bramy mury pną się po skale aż do twierdzy na szczycie. W piętnastym i szesnastym wieku, kiedy Kotor stał się granicą wobec Imperium Osmańskiego, brama ta była wielokrotnie wzmacniana. Teraz wróćcie do miasta. Muzeum Morskie jest około trzystu metrów na północ.

To jest Muzeum Morskie Czarnogóry, w pałacu Grgurina. Rodzina Grgurina przybyła do Kotoru z Kopru na Istrii w drugiej połowie siedemnastego wieku. Zajmowali się morzem i handlem, zdobyli majątek i weszli do kotorskiej szlachty. Pałac na początku osiemnastego wieku wzniósł hrabia Marko Grgurina. To przykład dojrzałego baroku: symetryczna fasada, balkony z balustradami i uroczyste wejście. Ciosany kamień i ozdoby sprowadzano z Korčuli. Na tarasie pałacu umieszczono herb rodowy z kozą. Koza jest symbolem Kopru, więc herb przypominał, skąd rodzina przybyła. Muzeum powstało ze zbiorów Bractwa Marynarki Boka Kotorska, założonego około tysiąc osiemset osiemdziesiątego roku. Dla publiczności otwarto je w tysiąc dziewięćsetnym roku. Cały pałac otrzymało po drugiej wojnie światowej. Dziś prezentuje morską przeszłość Boki Kotorskiej: modele statków, mapy morskie i instrumenty, broń oraz meble z domów szlacheckich. Trzęsienie ziemi w tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym dziewiątym roku poważnie uszkodziło budynek. Muzeum ponownie otwarto po pięciu latach odbudowy. Przed wejściem stoją dwa małe działa i kotwica. Fontanna Karampana jest zaledwie kilka kroków stąd, za rogiem pałacu.

Ta fontanna to Karampana. W przeszłości była jedynym źródłem słodkiej wody w mieście. Dlatego codziennie przychodzili tu mieszkańcy Kotoru z naczyniami po wodę. Fontanna w obecnej formie pochodzi z czasów baroku, z końca siedemnastego lub początku osiemnastego wieku. Proszę spojrzeć na kute ogrodzenie wokół fontanny. Wykuł je jeden z wielu kowali z Kotoru. Jego imię nie zachowało się. Gdy czekano w kolejce, rozmawiano. Tu przekazywano wiadomości i krążyły miejskie opowieści. Dlatego Karampana stała się dla mieszkańców Kotoru symbolem ducha miasta, tego, co się w mieście wie, o czym się opowiada i co się powtarza. Proszę zatrzymać się na chwilę i rozejrzeć dookoła. Nie ma tu wielkich pałaców. To codzienny Kotor: wąskie uliczki, wiele bez nazwy, małe place i domy przylegające do siebie. W Kotorze jest też przejście zwane Puść mnie, jest ono bardzo wąskie. Kotor przez wieki wielokrotnie ucierpiał w trzęsieniach ziemi, dlatego wiele budowli wznoszono i przebudowywano od nowa. Jednak układ ulic w dużej mierze pozostał średniowieczny. Następny przystanek to plac Matki Bożej Anielskiej z Muzeum Kotów. Proszę iść na zachód około stu metrów.

Stoją Państwo na placu Matki Bożej Anielskiej. Nazwa pochodzi od barokowego kościoła Matki Bożej Anielskiej. Pod zarządem francuskim kościół zamieniono na magazyn, a dzisiaj mieści się w nim kino miejskie. Muzeum kotów znajduje się w pomieszczeniu, w którym kiedyś był refektarz klasztoru klarysek. Koty spotkają Państwo w Kotorze na każdym kroku: na schodach, oknach i krzesłach kawiarni. Stały się symbolem miasta i głównym motywem pamiątek. Proszę jednak podchodzić ostrożnie do opowieści, które Państwo usłyszą. Nie ma dowodów na to, że koty uratowały Kotor przed dżumą ani że karmiły mieszkańców podczas oblężeń. Muzeum kotów, otwarte w dwa tysiące trzynastym roku, samo przyznaje, że to zmyślone legendy. Kiedy otwarto muzeum, koty nie były jeszcze znakiem rozpoznawczym miasta. Stały się nim dopiero później, wraz z turystami i pamiątkami. W muzeum znajduje się zbiór starych książek, grafik, pocztówek, gazet i innych przedmiotów z motywem kota, od szesnastego wieku do tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego roku. Koty na ulicach nie mają właścicieli, ale troszczą się o nie mieszkańcy i stowarzyszenia. Zostawiają im wodę, jedzenie i kartonowe pudełka do spania. Wolontariusze je sterylizują i leczą. Teraz proszę iść na północny wschód, do placu Świętego Łukasza.

Na tym placu znajdują się dwie cerkwie prawosławne: mała cerkiew Świętego Łukasza i wielka cerkiew Świętego Mikołaja za nią. Cerkiew Świętego Łukasza jest jedną z najstarszych w Kotorze. Według napisu na zachodniej fasadzie wzniósł ją w tysiąc sto dziewięćdziesiątym piątym roku Mauro Kacafrangi z żoną Boną, w czasach wielkiego żupana Stefana Nemanji i jego syna Vukana. Łączą się w niej styl romański i bizantyjski. Pod panowaniem Wenecji cerkiew była katolicka, a po trzęsieniu ziemi w tysiąc sześćset sześćdziesiątym siódmym roku została przekazana wiernym prawosławnym. Katolicki ołtarz pozostał, więc cerkiew przez pewien czas miała dwa ołtarze. Podłogę cerkwi stanowią płyty nagrobne, ponieważ mieszkańcy Kotoru aż do lat trzydziestych dwudziestego wieku chowali zmarłych w świątyniach. Cerkiew Świętego Łukasza przetrwała trzęsienia ziemi w Kotorze bez większych uszkodzeń. Cerkiew Świętego Mikołaja budowano od tysiąc dziewięćset drugiego do tysiąc dziewięćset dziewiątego roku, na miejscu starszej cerkwi, która spłonęła w pożarze. Na głównej fasadzie ma dwie dzwonnice. Z powodu ciasnej przestrzeni jej ołtarz nie jest zwrócony na wschód, jak w większości cerkwi prawosławnych. Proszę iść dalej na północny wschód, do kościoła Świętej Marii, obok Bramy Północnej.

To jest kościół Świętej Marii, który mieszkańcy Kotoru nazywają Kolegiatą, a często także kościołem błogosławionej Ozany. Obecny kościół wzniesiono w tysiąc dwieście dwudziestym pierwszym roku, na miejscu wczesnochrześcijańskiej bazyliki z szóstego wieku. To najstarsza budowla, jaką odkryto w mieście. Pozostałości bazyliki widać w zakrystii, półtora metra pod dzisiejszą podłogą. Dzwonnicę dobudowano w osiemnastym wieku. Proszę spojrzeć na brązowe drzwi. Płaskorzeźby na nich przedstawiają sceny z życia błogosławionej Ozany Kotorskiej. Urodziła się w tysiąc czterysta dziewięćdziesiątym trzecim roku jako Jovana Kosić, w prawosławnej rodzinie z głębi lądu. Jako dziewczyna przybyła do Kotoru, gdzie służyła w szlacheckiej rodzinie Buća. Tam przeszła na katolicyzm i postanowiła żyć jako pustelnica, zamurowana w małej celi przy jednym z kościołów w Kotorze. Przez okienko słuchała mszy i rozmawiała z ludźmi, którzy przychodzili po radę. Gdy Barbarossa w tysiąc pięćset trzydziestym dziewiątym roku zaatakował miasto, mieszkańcy Kotoru przypisali ocalenie jej modlitwom. Zmarła w tysiąc pięćset sześćdziesiątym piątym roku. Jej ciało od początku dziewiętnastego wieku jest przechowywane tutaj, w kościele Świętej Marii. Ogłoszono ją błogosławioną w tysiąc dziewięćset trzydziestym czwartym roku. Brama Północna jest tuż za kościołem.

To jest Brama Północna, zwana też Bramą Rzeczną. Przed nią płynie Škurda, rzeka, która tutaj wpada do zatoki. Miastu służyła jako naturalna fosa. Brama została wzniesiona w tysiąc pięćset czterdziestym roku, rok po ataku Hajreddina Barbarossy. Jego flota w sierpniu tysiąc pięćset trzydziestego dziewiątego roku zaatakowała Kotor, a obrońcy ją odparli. Napisy na bramie upamiętniają tę obronę. W tym samym roku co brama wzniesiono bastion Bembo, na zachód od niej, nad rzeką. Dziś mieści się w nim letnia scena, na której odbywają się koncerty i przedstawienia. Proszę wyjść przez bramę i stanąć na moście. Proszę spojrzeć na mury od strony rzeki. Kiedy weszły do użycia działa, mury wzmocniono od zewnątrz pochyłymi przyporami. Odcinki murów wzdłuż Škurdy należą do najstarszych w mieście. Tu kończy się spacer przez Stare Miasto. Do Bramy Morskiej dotrą Państwo w pięć minut, jeśli pójdą przez miasto na zachód. Jeśli chcą Państwo wejść na mury obronne, wejście jest blisko, na wschód od kościoła Świętej Marii, przy zboczu. W dwa tysiące dwudziestym szóstym roku bilet kosztuje piętnaście euro, a osoby mieszkające w Czarnogórze wchodzą bezpłatnie. Do twierdzy na szczycie potrzeba około godziny.

Proszę zatrzymać się przy kościele Matki Bożej od Zdrowia. Pokonali Państwo mniej więcej jedną trzecią podejścia. Kościół wzniesiono w tysiąc pięćset osiemnastym roku jako wotum po jednej z epidemii dżumy, które nawiedzały Kotor. Nazywano go również Matką Bożą Odpocznienia. Modlili się w nim żołnierze załogi górnej twierdzy. Proszę odwrócić się w stronę miasta. Stąd widać trójkątny zarys Kotoru: morze na zachodzie, rzekę Škurdę na północy i skałę na wschodzie. Widać dachy, dzwonnice katedry i port, w którym cumują wycieczkowce. Mury pną się zygzakiem, podążając za skałą. Mają około czterech i pół kilometra długości, miejscami do dwudziestu metrów wysokości i od dwóch do szesnastu metrów grubości. Umocnienia budowali tu Ilirowie, Bizancjum, Wenecja i Austria, ale największą część dzisiejszych murów wznieśli Wenecjanie. Kotor został wpisany w tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym dziewiątym roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Od dwa tysiące siedemnastego roku znajduje się na niej także jako część weneckich budowli obronnych. Jeśli są Państwo zmęczeni, to dobre miejsce, aby zawrócić. Dalej ścieżka jest bardziej stroma i prawie nie ma cienia. Schody są nierówne i wyślizgane, dlatego proszę uważać przy schodzeniu. Do twierdzy potrzeba jeszcze około pół godziny.

Dotarli Państwo do twierdzy Świętego Jana, którą mieszkańcy Kotoru nazywają San Đovani. Znajdują się Państwo na wysokości około dwustu sześćdziesięciu metrów nad poziomem morza. Wzgórze było ufortyfikowane już w czasach iliryjskich, a w szóstym wieku twierdzę odbudował cesarz bizantyjski Justynian. Obecny kształt nadali jej głównie Wenecjanie, a rozbudowywali ją także Austriacy. Proszę spojrzeć w dół na zatokę. Poniżej znajduje się Stare Miasto, a po prawej stronie, wzdłuż wybrzeża, Dobrota. Na przeciwległym brzegu są Muo i dalej Prčanj. W tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym dziewiątym roku niszczycielskie trzęsienie ziemi nawiedziło czarnogórskie wybrzeże. Kotor został w tym samym roku wpisany na listę światowego dziedzictwa, a z powodu zniszczeń także na listę dziedzictwa zagrożonego. Z tej listy skreślono go w dwa tysiące trzecim roku, po odbudowie miasta. Twierdza była też świadkiem niezwykłego oblężenia. Na początku tysiąc osiemset czternastego roku brytyjscy marynarze wciągnęli działa na pozycje nad twierdzą. Francuski garnizon poddał się piątego stycznia. Kiedy armia austriacka odeszła w tysiąc dziewięćset osiemnastym roku, twierdza pozostała pusta. Proszę odpocząć i napić się wody. Proszę schodzić powoli, tą samą drogą, bo schody przy zejściu są najbardziej śliskie. Dziękujemy, że weszli Państwo razem z nami.