Kotor – Lovćen – CetyniaSerpentynami do mauzoleum Njegosza

Tutaj, przy Trojicy, zaczyna się stara droga na Lovćen i do Cetyni. Do przełęczy Krstac czeka cię dwadzieścia pięć ciasnych zakrętów, które nazywa się tu kanice, i prawie tysiąc metrów podjazdu. Droga ma ponad sto czterdzieści lat. Gdy Czarnogóra została uznana za niepodległe państwo na kongresie berlińskim w tysiąc osiemset siedemdziesiątym ósmym roku, książę Nikola sprowadził inżyniera Josipa Sladego z Trogiru. Slade zbudował czarnogórską część drogi, z Cetyni przez Njeguši do granicy nad Kotorem, i ukończył ją w tysiąc osiemset osiemdziesiątym pierwszym roku. Kotor i cała zatoka należały wtedy do Austro-Węgier, które zbudowały własny odcinek, od Kotoru do granicy na Krstacu. To właśnie te serpentyny, ukończone w tysiąc osiemset osiemdziesiątym czwartym roku. Drogę zbudowano dla koni i powozów, z łagodnym, równym nachyleniem. Dlatego zakręty są tak gęste, a jezdnia miejscami niewiele szersza od jednego samochodu. Trzymaj się prawej strony i jedź powoli, zwłaszcza na zakrętach, i bądź gotów się zatrzymać, gdy z naprzeciwka nadjedzie pojazd. Nie zatrzymuj się na zakręcie, nawet dla zdjęcia. Wyżej jest zatoczka z widokiem, tam staniemy. Kto siedzi obok kierowcy, niech patrzy za niego. Z każdym zakrętem zatoka jest coraz głębiej pod wami.

Jesteś teraz w samym środku serpentyn. W Kotorze opowiada się, że zakręty widziane z góry układają się w literę M i że budowniczy zadedykował je w ten sposób księżnej Milenie, żonie księcia Nikoli. To miejscowa legenda, a nie zapis w projekcie. Przed powstaniem tej drogi Kotor i czarnogórskie góry łączyła tylko stroma kamienna ścieżka. Do dziś wspina się ona po urwisku nad Starym Miastem, obok twierdzy świętego Jana, aż na Krstac. Tą ścieżką ludzie z Njeguši i okolicznych wsi schodzili na targ do Kotoru, z serem, suszonym mięsem i drewnem. Ser z Njeguši sprzedawano kiedyś w Kotorze, a także w Trieście i Wenecji. Ścieżka jest wciąż oznakowana. Ma prawie pięć kilometrów i ponad tysiąc metrów podejścia, a piechurzy liczą na nią kilka godzin. Jej opis znajdziesz na naszej stronie. W tysiąc dziewięćset szesnastym roku, w czasie pierwszej wojny światowej, armia austro-węgierska zaczęła budować kolejkę towarową z Kotoru przez Krstac do Cetyni. Napędzała ją maszyna parowa i działała do końca tysiąc dziewięćset osiemnastego roku. Dziś nad tymi zboczami znów jeździ kolejka linowa, tym razem dla pasażerów. Opowiemy o niej w drodze na Lovćen. Trzymaj się swojego pasa. Do punktu widokowego zostało jeszcze kilka zakrętów.

Jeśli jest miejsce, zatrzymaj się w zatoczce po prawej i wyłącz silnik. Nie wychodź na jezdnię i uważaj na samochody wyjeżdżające zza zakrętów. Spójrz na zachód, w dół. Na samym końcu zatoki leży Stare Miasto w Kotorze, trójkąt dachów nad wodą. Nad nim mury wspinają się zygzakiem aż do twierdzy świętego Jana. Wzdłuż brzegu na północ ciągnie się Dobrota, a naprzeciwko, na drugim brzegu, Prčanj. Wzgórze za Prčanjem to Vrmac. Oddziela Zatokę Kotorską od Zatoki Tivatskiej, którą widać za nim, szerszą i bardziej otwartą. Stąd widać, dlaczego Kotor przez wieki był tak dobrze chroniony. Morze wchodzi głęboko między góry, a miasto kryje się na samym końcu zatoki, pod urwiskiem. Przyrodniczo-kulturowy region Kotoru jest na Liście światowego dziedzictwa UNESCO od tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego dziewiątego roku. W porcie poniżej często stoją statki wycieczkowe. Z tej wysokości wydają się małe, a mają po kilkaset metrów długości. Ruszając, włącz kierunkowskaz i przepuść nadjeżdżających. Do przełęczy Krstac został około kilometr.

Jesteś na Krstacu, przełęczy na wysokości dziewięciuset trzydziestu siedmiu metrów nad morzem. Tu kończą się serpentyny i tu wychodzi też stara ścieżka z Kotoru. Do końca pierwszej wojny światowej biegła tędy granica. Po jednej stronie była Zatoka Kotorska, należąca do Austro-Węgier, po drugiej Księstwo, później Królestwo Czarnogóry. Zdjęcie przy tym przystanku pokazuje dawną gospodę na Krstacu pod koniec dziewiętnastego wieku. Podróżni odpoczywali tu razem z końmi, zanim zjechali do Kotoru albo ruszyli dalej do Cetyni. Granica kształtowała życie w tych górach. Kotor był najbliższym miastem i targiem dla Njeguši, ale leżał w innym państwie. Dlatego ta droga była tak ważna. Odcinek z Cetyni na Krstac uważa się za najstarszą drogę jezdną w Czarnogórze, a prowadziła ona prosto ku morzu. Na Krstacu droga się rozwidla. Najpierw jedziemy do Njeguši. Drogę na Lovćen i do mauzoleum wybierzemy, gdy wrócimy tą samą trasą, mniej więcej za godzinę.

Wjeżdżasz do Njeguši. Wieś leży wokół kamienistego pola krasowego, które mieszkańcy nazywają po prostu Polje, czyli pole, i składa się z około dziesięciu przysiółków z domami z ciosanego kamienia. To kolebka dynastii Petrović Njegosz, która rządziła Czarnogórą do tysiąc dziewięćset osiemnastego roku. W Njeguši jest też piętnaście cerkwi, dużo jak na jedną wieś. Większość podróżnych zatrzymuje się tu jednak dla szynki. Njeguški pršut powstaje tylko w tych przysiółkach. Świeże udźce przyjmuje się wyłącznie od połowy listopada do połowy lutego, w najzimniejszych miesiącach. Naciera się je solą morską, a potem prasuje, stąd ich płaski kształt. Następnie lekko wędzi się je w dymie z drewna bukowego i suszy na wietrze, który wieje tu raz zimny od gór, raz cieplejszy od morza. Całość trwa co najmniej dziewięć miesięcy, zwykle około roku. Szynka z Njeguši była pierwszym czarnogórskim produktem, którego pochodzenie objęto ochroną prawną, już w dwa tysiące trzecim roku. Podaje się ją z serem z Njeguši, przechowywanym w oleju. Przejedź powoli przez wieś i zatrzymaj się w jednej z karczm przy drodze. W niektórych zobaczysz też suszarnię. Jeśli dalej prowadzisz, zamów do szynki wodę, a rakiję zostaw na koniec dnia.

Po prawej stronie drogi stoi kamienny dom, w którym w tysiąc osiemset trzynastym roku urodził się Radivoje Petrović, zwany Rade. Świat zna go jako Piotra Drugiego Petrovicia-Njegosza. Dom jest prosty: prostokątny, kamienny, ze sklepioną piwnicą na parterze, jak inne stare domy w tej okolicy. Po drugiej stronie drogi, na tym samym podwórzu, stoi dom wojewody Mirka Petrovicia, ojca króla Nikoli. Sam król Nikola też urodził się tu, w Njeguši, w tysiąc osiemset czterdziestym pierwszym roku. Rade miał siedemnaście lat, gdy w tysiąc osiemset trzydziestym roku, po śmierci stryja, Piotra Pierwszego, objął władzę. Był jednocześnie władyką, czyli zwierzchnikiem Kościoła, i władcą kraju. Sprowadził do Cetyni drukarnię i otworzył pierwsze szkoły. Ale najbardziej pamięta się go jako poetę. Jego Wieniec górski, wydany w tysiąc osiemset czterdziestym siódmym roku, to jedno z najważniejszych dzieł literatury południowosłowiańskiej. Zmarł na gruźlicę w Cetyni, mając trzydzieści siedem lat, i chciał spocząć na szczycie Lovćenu. Tam właśnie jedziemy. Dom należy do Muzeum Narodowego Czarnogóry, a bilet do mauzoleum Njegosza obejmuje także jego zwiedzanie.

Po prawej jest zatoczka z widokiem. Jeśli jest wolna, zatrzymaj się tam. Pod tobą otwiera się Zatoka Tivatska i miasto Tivat, a przy dobrej pogodzie także otwarte morze. Nieco dalej, na Kuku, jest górna stacja kolejki linowej Kotor–Lovćen, na wysokości tysiąca trzystu czterdziestu ośmiu metrów. Kolejkę otwarto w dwa tysiące dwudziestym trzecim roku. Ze stacji Dub koło Kotoru wjeżdża prawie cztery kilometry, w około jedenaście minut. Jeśli przyjedziesz kiedyś bez samochodu, to najprostszy sposób, by dostać się na Lovćen. Te zbocza były linią frontu. W styczniu tysiąc dziewięćset szesnastego roku armia austro-węgierska zaatakowała czarnogórskie pozycje na Lovćenie. Działa z fortów wokół zatoki i z okrętów wojennych w zatoce ostrzeliwały górę przez wiele dni. W ciągu kilku dni pozycje padły, a wkrótce potem wojska austro-węgierskie weszły do Cetyni. W tym samym roku zniszczono też kaplicę na Jezerskim vrhu, w której spoczywał Njegosz. Dla Czarnogórców Lovćen był i jest symbolem. Właśnie dlatego spośród wszystkich szczytów to on stał się celem.

Zbliżasz się do szlabanu Parku Narodowego Lovćen w Međuvršje. Przy szlabanie płaci się za wstęp do parku: trzy euro od osoby za dzień. Lovćen jest parkiem narodowym od tysiąc dziewięćset pięćdziesiątego drugiego roku. Najwyższy szczyt to Štirovnik, tysiąc siedemset czterdzieści dziewięć metrów. Przed tobą jest Jezerski vrh, tysiąc sześćset pięćdziesiąt siedem metrów, z mauzoleum na samym wierzchołku. Na zboczach rosną buki i sosny bośniackie. Bywa tu nawet o dziesięć stopni chłodniej niż na wybrzeżu, a mgła potrafi zejść w kilka minut. Wtedy włącz światła, zwolnij i nie wyprzedzaj. Zimą na Lovćenie leży śnieg i lód, a mauzoleum jest zamknięte od połowy listopada do połowy kwietnia. W sezonie letnim na ostatnim odcinku, od parkingu do mauzoleum, obowiązuje specjalna organizacja ruchu. Stosuj się do znaków i wskazówek na miejscu.

Jesteś na parkingu pod Jezerskim vrhem. Zaparkuj, zamknij samochód i weź kurtkę oraz wodę. Do mauzoleum prowadzi czterysta sześćdziesiąt jeden schodów. Większa część podejścia biegnie tunelem w skale, więc nawet latem jest tam cień. Wchodź swoim tempem i odpoczywaj, kiedy trzeba. Na podejście, zwiedzanie i powrót licz około godziny. Podejście jest strome i prowadzi wyłącznie po schodach, więc nie nadaje się dla wózków inwalidzkich ani dziecięcych. Bilet do mauzoleum kosztuje osiem euro dla dorosłych i cztery euro dla uczniów i studentów, a dzieci do dwunastu lat wchodzą bezpłatnie. Ten sam bilet obejmuje dom rodzinny Njegosza w Njeguši. Mauzoleum jest otwarte od połowy kwietnia do połowy listopada, od dziewiątej do osiemnastej. Ruszaj. Następna opowieść zaczyna się na górze, na placu przed mauzoleum.

Na tym szczycie Njegosz jeszcze za życia zbudował małą kaplicę i chciał zostać w niej pochowany. Zmarł w tysiąc osiemset pięćdziesiątym pierwszym roku. Najpierw pochowano go w monasterze w Cetyni, a w tysiąc osiemset pięćdziesiątym piątym przeniesiono tutaj. Szczyt stał się symbolem i właśnie dlatego ucierpiał. W tysiąc dziewięćset szesnastym roku, w czasie okupacji austro-węgierskiej, kaplicę zburzono, a szczątki Njegosza wywieziono do Cetyni. Wróciły do odbudowanej kaplicy w tysiąc dziewięćset dwudziestym piątym roku. W tysiąc dziewięćset pięćdziesiątym pierwszym roku, w setną rocznicę śmierci poety, rząd ówczesnej Ludowej Republiki Czarnogóry postanowił zastąpić kaplicę mauzoleum według projektu rzeźbiarza Ivana Meštrovicia. Zburzenie kaplicy wywołało protesty prawosławnej metropolii i części wiernych. Mauzoleum otwarto w tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym czwartym roku. Przy wejściu stoją dwie Czarnogórki z czarnego granitu, jak kariatydy. W środku jest granitowa postać Njegosza, także dzieło Meštrovicia. Poeta siedzi z otwartą księgą, a za nim orzeł rozpościera skrzydła. Sklepienie pokrywa mozaika z około dwustu tysięcy złoconych kostek. Poniżej, w krypcie, stoi prosty marmurowy sarkofag z wyrytym krzyżem i herbem, znakami władzy duchowej i świeckiej. Gdy wyjdziesz, przejdź ścieżką za mauzoleum do okrągłego punktu widokowego. W pogodny dzień widok obejmuje dwie trzecie Czarnogóry.

Przejeżdżasz przez Ivanovą Koritę, zalesioną dolinę na wysokości około tysiąca dwustu metrów. Nazwa znaczy Koryta Iwana. Tradycja łączy ją z Ivanem Crnojeviciem, piętnastowiecznym władcą Zety i założycielem Cetyni. Opowiada się, że woda z pobliskiego źródła płynęła do koryt z bukowych pni, które zrobił Ivan-beg, jak nazywał go lud. Dziś to serce parku narodowego. Po lewej stronie drogi jest centrum dla odwiedzających, gdzie dostaniesz informacje o szlakach i mapy. Jest tu też park linowy, hotele i restauracje. W parku przy drodze stoją popiersia władców z dynastii Petrović Njegosz, od władyki Danila do króla Nikoli. Stąd wychodzą najpopularniejsze szlaki Lovćenu. Latem jest tu przyjemnie chłodno, zimą Ivanovą Koritę często przykrywa śnieg. Wyposażenie zimowe jest w Czarnogórze obowiązkowe od piętnastego listopada do trzydziestego marca. Do Cetyni zostało jeszcze około piętnastu kilometrów, głównie w dół. Jedź na niższym biegu i nie hamuj bez przerwy.

Witamy w Cetyni, dawnej stolicy królewskiej Czarnogóry. Tu kończy się nasza trasa. Miasto wyrosło wokół monasteru, który Ivan Crnojević założył w tysiąc czterysta osiemdziesiątym czwartym roku. Za księcia, a potem króla Nikoli, Cetynia była stolicą z poselstwami europejskich mocarstw. Wiele dawnych budynków ambasad stoi w centrum do dziś. Zaparkuj w centrum i idź dalej pieszo. Monaster w Cetyni, pałac króla Nikoli i Biljarda, rezydencja Njegosza, leżą kilka minut spacerem od siebie. Do tego mamy też pieszą audiotrasę po Cetyni wśród naszych audioprzewodników. Na wybrzeże możesz wrócić tą samą drogą przez Njeguši, jeśli pozwala na to sezonowa organizacja ruchu na serpentynach, albo szybciej przez Budvę.