Stare Miasto w Budvie i CytadelaOd nekropolii do Mogrenu

Stoicie przed pozostałościami antycznej nekropolii, miejskiego cmentarza z czasów Greków i Rzymian. Odkryto ją przypadkiem, w latach od tysiąc dziewięćset trzydziestego szóstego do tysiąc dziewięćset trzydziestego ósmego, gdy kopano fundamenty pod hotel Avala, tutaj obok was. Badania prowadzono dalej w latach pięćdziesiątych, a najwięcej po trzęsieniu ziemi w tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym dziewiątym roku. Odkryto około czterystu pięćdziesięciu grobów. Najstarsze pochodzą z epoki hellenistycznej, z czwartego wieku przed naszą erą, a najmłodsze z czasów wczesnobizantyjskich. Znaleziono w nich złotą i srebrną biżuterię, szkło, ceramikę i broń. Część znalezisk przechowuje Muzeum Miasta Budvy, a część trafiła do muzeów w Cetyni, Belgradzie, Zagrzebiu i Splicie. Często usłyszycie, że Budva ma dwa i pół tysiąca lat. Ta liczba pochodzi ze źródeł pisanych: greccy autorzy wspominają Budvę jako miasto w Ilirii, a organizacja turystyczna Budvy powołuje się na Sofoklesa, z piątego wieku przed naszą erą. Legenda mówi, że miasto założył Kadmos, założyciel greckich Teb, który przybył tu wozem zaprzężonym w woły. Stąd podobno nazwa, bo po grecku wół to bus. Groby przed wami to namacalny dowód, że ludzie żyli tu i grzebali swoich bliskich co najmniej dwa tysiące czterysta lat temu.

To główna brama miejska, po włosku Porta di Terra Ferma, czyli Brama Lądowa. Przez nią z lądu wchodziło się do miasta na małym półwyspie. Spójrzcie nad łuk. Wmurowano tam dwa herby. Niższy to średniowieczny herb Budvy: tarcza z trzema ośmioramiennymi gwiazdami. Jeszcze wyżej, przy samej koronie muru, jest punkt obserwacyjny, a pod nim płaskorzeźba skrzydlatego lwa. To lew świętego Marka, znak Republiki Weneckiej, która rządziła Budvą od tysiąc czterysta czterdziestego drugiego do tysiąc siedemset dziewięćdziesiątego siódmego roku. Pierwotna brama nie stała dokładnie tutaj, lecz jakieś dziesięć metrów dalej na północ. Przed nią była niska półokrągła baszta, w której przed wejściem do miasta zostawiano broń. Austriacy zburzyli ją w tysiąc osiemset sześćdziesiątym siódmym roku i otworzyli to wejście. Zwyczaj zostawiania broni jednak nie zniknął: nad bramą, od strony miasta, urządzono zbrojownię. Kiedy przejdziecie przez bramę, odwróćcie się. W niszy nad przejściem jest mozaikowa ikona Matki Bożej, patronki miasta. Obok niej dawniej co noc zapalano lampkę oliwną.

To jest Plac Poetów. Latem to jedna ze scen festiwalu Grad teatar, który od tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego siódmego roku co roku zamienia Stare Miasto w teatr. Ten rok nie jest przypadkowy. Piętnastego kwietnia tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego dziewiątego roku, tuż po siódmej rano, wybrzeże Czarnogóry nawiedziło trzęsienie ziemi o magnitudzie sześć przecinek dziewięć. W Czarnogórze zginęło sto jeden osób. Stare Miasto w Budvie zostało poważnie zniszczone. Z około czterystu budynków tylko osiem nie ucierpiało. Popękały też mury i baszty. Odbudowa trwała do tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego siódmego roku. Domom przywrócono pierwotny wygląd, kamień po kamieniu. Pieniądze pochodziły częściowo z całej ówczesnej Jugosławii: przez dziesięć lat pracownicy oddawali na odbudowę jeden procent pensji. Trzęsienie odsłoniło też coś znacznie starszego. W czasie prac odkryto resztki potężnego muru i bramy miejskiej z ogromnych kamiennych bloków. Datuje się je na czwarty wiek przed naszą erą i to najstarsze mury Budvy. Ich filary widać do dziś z galerii na parterze jednego z lokali przy ulicy Njegoševej, którą właśnie przyszliście.

Przed wami Muzeum Miasta Budvy, z kolekcją archeologiczną i etnograficzną. Budynek pochodzi z początku dziewiętnastego wieku. Nad wejściem jest herb z lisem i datą tysiąc osiemset dwadzieścia pięć. Po trzęsieniu ziemi pod domem znaleziono rzymski bruk. W środku jest część tego, co wydobyto z nekropolii, którą widzieliście na początku. Zbiory archeologiczne liczą ponad tysiąc dwieście przedmiotów, od piątego wieku przed naszą erą po średniowiecze: hellenistyczne złoto, naczynia, szkło, srebrna zastawa i narzędzia. Ślady iliryjskie, greckie, rzymskie, bizantyjskie i słowiańskie, wszystkie z jednego miejsca. Jeśli wejdziecie, poszukajcie złotych kolczyków i broszy z orłem niosącym w szponach chłopca. Łączy się je z mitem o Zeusie, który zmienił się w orła i porwał młodego Ganimedesa na Olimp. Muzeum ma też rzymską mozaikę, prawdopodobnie z drugiego wieku naszej ery. Ją także znaleziono przypadkiem, pod koniec lat trzydziestych, podczas budowy starego hotelu Avala. Zbiory etnograficzne są na trzecim piętrze, z przedmiotami z tych okolic od osiemnastego do początku dwudziestego wieku. Wstęp jest płatny, a godziny otwarcia sprawdźcie na drzwiach.

To Brama Pizana w północnym murze. Prowadzi do mariny. W północnym murze są trzy bramy: Żelazna Brama, która kiedyś prowadziła do austriackiego szpitala wojskowego, Brama Pizana i brama przy kapitanacie, czyli przy budynku urzędu portowego. We wschodnim murze jest jeszcze wąska Pizanela, przez którą dawniej wyrzucano śmieci. Mury wokół miasta mają około ośmiuset siedemdziesięciu pięciu metrów długości i około dwunastu metrów wysokości. Można w nich czytać warstwy: rzymską i bizantyjską, średniowieczną, wenecką i austro-węgierską. Mury stały tu już w dziewiątym wieku. Wielkie trzęsienie ziemi w tysiąc sześćset sześćdziesiątym siódmym roku je zburzyło, a nowe wzniesiono na starych fundamentach. W narożnikach stoją bastiony. Bastion Gradenigo, tam gdzie spotyka się mur zachodni z północnym, powstał w tysiąc czterysta dziewięćdziesiątym ósmym roku, gdy Wenecjanie obmurowali średniowieczną wieżę. Na północnym wschodzie jest bastion Repeno, z którego pilnowano wejścia do zatoki Budvy. Na południowym zachodzie stoi Murava, która w tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym dziewiątym roku pękła na wylot, a potem przywrócono jej pierwotny kształt. Po murach można się przejść. Wejście jest przy Cytadeli, na południu miasta, i płaci się za nie osobno.

Przed wami prawosławny kościół Świętej Trójcy. Ten plac między kościołami jest latem główną sceną festiwalu Grad teatar. W porównaniu z sąsiadami kościół jest młody. Gdy Budvą rządziła Wenecja, przewagę miał Kościół katolicki. Kiedy w tysiąc siedemset dziewięćdziesiątym siódmym roku upadła Republika Wenecka, prawosławni mieszkańcy Budvy poprosili o własną świątynię w mieście. Przy wsparciu czarnogórskiego władyki nowe, austriackie, władze się zgodziły. Kościół budowano od tysiąc siedemset dziewięćdziesiątego ósmego do tysiąc osiemset czwartego roku. Spójrzcie na fasadę. U góry jest dzwonnica w formie ściany z trzema dzwonami, za nią kopuła, a nad zachodnimi drzwiami kamienna rozeta. W środku jest ikonostas greckiego malarza Nauma Zetiriego z wyspy Milos, z tysiąc osiemset trzydziestego szóstego roku. Jego podpis widnieje pod sceną Ukrzyżowania. W ikonach mieszają się wpływy weneckie i bizantyjskie. Na przykościelnym dziedzińcu, od północnego zachodu, jest grób Stefana Mitrova Ljubišy, pisarza i polityka urodzonego w Budvie. Krytycy nazywali go Njegošem prozy, za opowiadania o ludziach i przeszłości tego regionu.

To katolicki kościół świętego Jana Chrzciciela, tutaj nazywanego świętym Iwanem. Według tradycji pierwszy kościół w tym miejscu zbudowano w siódmym wieku, gdy wybrzeże należało do Bizancjum. W dziewiątym wieku, wraz z przybyciem benedyktynów, stał się katedrą miasta. Był siedzibą diecezji budvańskiej aż do tysiąc osiemset dwudziestego ósmego roku, kiedy diecezję zniesiono. To, co widzicie dziś, to głównie odbudowa po trzęsieniu ziemi w tysiąc sześćset sześćdziesiątym siódmym roku. Wysoką dzwonnicę, widoczną z całego miasta, wzniesiono w tysiąc osiemset sześćdziesiątym siódmym roku. Obok kościoła stoi dawny pałac biskupi. W środku przechowuje się ikonę Matki Bożej z Dzieciątkiem, zwaną Madonną z Budvy albo Wielką Panagią. Wierzono, że chroni miasto przed zarazą i przed piratami. Długo znajdowała się w kościele Santa Maria in Punta, a tutaj przeniesiono ją w tysiąc osiemset piątym roku. Ściana ołtarzowa to mozaika ze szkła z Murano o powierzchni czterdziestu metrów kwadratowych, dzieło chorwackiego malarza Ivo Dulčicia. Także ziemia pod waszymi stopami jest stara. Pod placem leżą resztki rzymskich term, czyli łaźni publicznych. Odkryto je w połowie lat osiemdziesiątych i wciąż nie są udostępnione zwiedzającym. Tuż przy kościele odsłonięto mury wczesnochrześcijańskiej bazyliki z piątego albo szóstego wieku.

Na samym końcu cypla, na skale nad morzem, stoi Santa Maria in Punta, Najświętsza Maria na Cyplu. To najstarszy kościół Starego Miasta. Budowę rozpoczęto w dziewiątym wieku, gdy na wybrzeże Budvy przybyli benedyktyni. W kościół wmurowana jest płyta z wykutą datą osiemset czterdzieści. Specjaliści wciąż się spierają, na ile ta płyta jest wiarygodna. Według dziejów miasta zaledwie rok później, w osiemset czterdziestym pierwszym roku, Saraceni napadli od strony morza i spustoszyli Budvę. Później klasztor przejęli franciszkanie. Działała tu najstarsza szkoła w Budvie, a mnisi przepisywali greckich i łacińskich autorów. Kościół wiele razy burzono i odbudowywano, więc widać w nim obok siebie romanizm, gotyk i barok. Dziś odbywają się tu wystawy i koncerty. Mały kościół obok to kościół świętego Sabasa Uświęconego. Nie jest poświęcony serbskiemu świętemu Sawie, lecz mnichowi z Kapadocji, dawnemu patronowi Budvy. Na płycie w środku zapisano, że założono go w tysiąc sto czternastym roku. Zbudowano go z naprzemiennych warstw białego i różowego kamienia, a w środku zachowały się blade ślady fresków z dwunastego wieku.

To Cytadela, najwyższy punkt Starego Miasta. Dawniej nazywano ją Kaštel albo twierdzą świętej Marii. Tu mury miejskie się zaczynają i tu się kończą. To miejsce umacniano długo przed średniowieczem. Według badań stała tu warownia jeszcze przed Grekami, a w epoce hellenistycznej był tu akropol antycznej Budvy. Sama twierdza po raz pierwszy wzmiankowana jest w tysiąc czterysta dwudziestym piątym roku. Przez pewien czas mieściła się tu także siedziba metropolity Zety. To, co widzicie dziś, to mieszanka epok: średniowieczna wieża, weneckie bastiony i austro-węgierskie koszary z dziewiętnastego wieku. Przebudowując twierdzę, Austriacy zburzyli mały kościół Santa Maria in Castio. Część jego południowej ściany, ze śladami tynku po freskach, widać do dziś. Trzęsienie ziemi w tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym dziewiątym roku poważnie uszkodziło także twierdzę. Po odbudowie Cytadela przez lata była sceną festiwalu Grad teatar. Dziś jest własnością prywatną. W środku jest mała ekspozycja muzealna, biblioteka starych książek i restauracja, a z tarasu widać wyspę Sveti Nikola. Wstęp jest płatny; cenę i godziny otwarcia sprawdźcie przy wejściu.

Na skale przed wami stoi brązowa dziewczyna uchwycona w tanecznym ruchu. Nazywają ją Baleriną, Tancerką albo po prostu Dziewczyną, i stała się jednym z najczęściej fotografowanych miejsc w Budvie. Jej autorem jest belgradzki rzeźbiarz Gradimir Aleksić. Posąg nawiązuje do starej miejscowej opowieści. Dziewczyna była zaręczona z marynarzem, który wypłynął daleko, by zarobić na ich wspólne życie. Nigdy nie wrócił. Ona pozostała mu wierna i każdego ranka przychodziła na tę skałę patrzeć na morze. Dlatego jest zwrócona ku otwartemu morzu, a nie ku miastu. Spójrzcie teraz z powrotem na mury. Plaża tuż pod nimi nazywa się Ričardova glava, czyli Głowa Richarda. Nazwano ją na cześć amerykańskiego aktora Richarda Widmarka, który kręcił w Budvie film Długie łodzie. Ścieżka, na której stoicie, prowadzi od hotelu Avala do plaży Mogren i ma około trzystu pięćdziesięciu metrów długości. Jest wykuta w skałach nad morzem. Przy silnym wietrze z południa i wysokich falach nie jest bezpieczna i wtedy się ją zamyka. Trzymajcie się barierki i pilnujcie dzieci.

Spójrzcie z powrotem, przez zatokę. Na prawo od murów Starego Miasta, na morzu, leży wyspa Sveti Nikola. Od Budvy dzieli ją niecały kilometr wody. Nazwę wzięła od małego kościoła świętego Mikołaja, który na niej stoi. Miejscowi nazywają ją też Hawajami. Na wyspie są trzy plaże, a latem pływają tam łódki z mariny w Budvie. Przed wami, za skałami, jest Mogren. To dwie plaże połączone krótkim tunelem w skale. Według legendy nazwa pochodzi od hiszpańskiego żeglarza Mogriniego. Jego statek rozbił się tutaj, on ocalał i z wdzięczności zbudował kaplicę swemu patronowi, świętemu Antoniemu. Stąd widać prawie cały spacer, który właśnie odbyliście: mury, za którymi leży antyczny cmentarz, główną bramę, dzwonnicę świętego Iwana, kościoły na cyplu i Cytadelę na skale nad morzem. Przez wieki Budvę burzyli najeźdźcy i trzęsienia ziemi, a jej mieszkańcy za każdym razem odbudowywali ją w tym samym miejscu.