Pierścień DurmitoruAudioprzewodnik na przejazd wokół Durmitoru

Jesteście w centrum Žabljaka, na wysokości tysiąca czterystu pięćdziesięciu sześciu metrów nad poziomem morza. Oficjalna mapa trasy opisuje go jako najwyżej położone miasto w Europie Południowo-Wschodniej. Według tradycji nazwa pochodzi od słowa žaba, czyli żaba, i jest używana od tysiąc osiemset siedemdziesiątego roku. Wtedy zbudowano cerkiew Przemienienia Pańskiego i szkołę. Region Durmitoru stał się częścią Czarnogóry w tysiąc osiemset siedemdziesiątym ósmym roku. W czasie drugiej wojny światowej Žabljak został niemal całkowicie zniszczony, a potem odbudowano go jako ośrodek turystyki letniej i zimowej. Dziś w samym mieście mieszka niecałe dwa tysiące osób, a w całej gminie około trzech i pół tysiąca. Zimą jeździ się na nartach na Savinym Kuku, a dla początkujących i rodzin jest stok Javorovača, blisko centrum. Przed wyjazdem dwie sprawy. Po pierwsze, paliwo. Na samym pierścieniu nie ma stacji; najbliższe są w Žabljaku, Šavniku i Plužine. Po drugie, Czarne Jezioro, Crno jezero. Z centrum dojdziecie tam pieszo w około pół godziny, a ścieżka wokół jeziora ma około trzech i pół kilometra. Jeśli się nie spieszycie, zostawcie je na koniec dnia. Góry, które zaraz objedziecie, są chronione jako Park Narodowy Durmitor od tysiąc dziewięćset pięćdziesiątego drugiego roku, a na Liście światowego dziedzictwa UNESCO są od tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego roku. Mają czterdzieści osiem szczytów wyższych niż dwa tysiące metrów i osiemnaście jezior polodowcowych, które nazywa się tu górskimi oczami.

Zbliżacie się do Bosačy, małej wsi na wysokości około tysiąca sześciuset metrów, na zboczach Štuoca. Oficjalna mapa podaje, że mieszka tu tylko około dziesięciu osób, ale też, że to tutaj zbudowano pierwszy wyciąg narciarski w regionie. Wieś była kiedyś ośrodkiem sportów zimowych, z zawodami narciarskimi. Z Bosačy krótka ścieżka piesza, długa na około dziewięćset metrów, prowadzi z parkingu nad Czarne Jezioro, więc to także jedno z wejść do parku. Nieco dalej jest skrzyżowanie. W prawo odchodzi asfaltowa droga długości około trzech kilometrów, w stronę Tepcy i Nadgory, do parkingu przy punkcie widokowym Ćurevac. Są tam też szlabany parku narodowego. Z parkingu prowadzi kamienista, miejscami wąska ścieżka długości około kilometra; zaplanujcie na nią godzinę. Z Ćurevca, z wysokości tysiąca sześciuset dwudziestu pięciu metrów, patrzy się w głąb kanionu Tary. W deszczu ścieżka jest śliska. Na pierścień wracacie tą samą drogą. Pierścień skręca w lewo i zaczyna się poważny podjazd przez las iglasty. Asfalt jest wąski, a zakręty ostre. Jedźcie powoli i bądźcie gotowi przepuścić nadjeżdżających, czasem cofając się do szerszego miejsca. Na podjeździe, po prawej stronie, jest tradycyjna restauracja Momčilov Grad, a obok górna stacja wyciągu narciarskiego. Z jej parkingu otwiera się widok na szczyty Durmitoru i czerwonawe zbocza Crvenej Gredy, wysokiej na dwa tysiące sto sześćdziesiąt cztery metry. Pod nią leży jezioro Jablan, ale las zasłania je od strony drogi.

Zbliżacie się do przełęczy między Velikim a Malim Štuocem, na wysokości tysiąca dziewięciuset pięćdziesięciu dwóch metrów. To najwyższy punkt Pierścienia Durmitoru, wyższy nawet niż przełęcz Sedlo, która czeka na was na końcu. Nazywa się ją też bramą do Malej Crnej Gory. W okolicy przełęczy droga biegnie samą krawędzią kanionu Tary, a przy szosie są oznaczone punkty widokowe. Jeśli jest miejsce, zatrzymajcie się tam, nigdy na jezdni. Kanion Tary ma siedemdziesiąt osiem kilometrów długości, a różnica między krawędzią a dnem sięga tysiąca trzystu metrów. Oficjalne źródła opisują go jako najgłębszy kanion w Europie. Tara, licząca około stu czterdziestu pięciu kilometrów, jest najdłuższą rzeką w Czarnogórze. Od tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego siódmego roku kanion należy do programu UNESCO Człowiek i biosfera, a pierwszy spływ kajakami od źródła do ujścia Pivy odbył się w tysiąc dziewięćset trzydziestym drugim roku. Dziś rafting na Tarze to jedna z najpopularniejszych atrakcji w kraju. W rezerwacie Crna Poda, na krawędzi kanionu, rosną sosny czarne wysokie do pięćdziesięciu metrów i starsze niż czterysta lat, a w skałach i lasach wzdłuż rzeki żyje sto trzydzieści gatunków ptaków. Za przełęczą zaczyna się stromy zjazd przez las, miejscami o nachyleniu jedenastu procent. Wrzućcie niższy bieg i oszczędzajcie hamulce. Zanim wjedziecie w las, widok otwiera się na zachód: najpierw na falisty płaskowyż Piva, a w oddali, na granicy z Bośnią i Hercegowiną, na ostre szczyty Bioču, Maglicia i Volujaka.

Przed wami jest skrzyżowanie do wsi Mala Crna Gora, czyli Mała Czarna Góra. Leży ona na samej krawędzi kanionu Sušicy. Nazwa nie ma nic wspólnego z nazwą państwa. Pochodzi z czasów panowania tureckiego, a oficjalnie ustalono ją dopiero w tysiąc dziewięćset pięćdziesiątym roku, gdy wieś przyłączono do gminy Žabljak i dodano słowo Mala, czyli mała. Zimą drogi do wsi są nieprzejezdne i ludzie są odcięci na całe miesiące. Potrafi spaść dwa metry śniegu, a wiatr usypuje zaspy wysokie nawet na dziesięć metrów. Oficjalna mapa podaje, że przez cały rok mieszka tu czternaście osób, utrzymujących się wyłącznie z hodowli. Cerkiew Świętego Zbawiciela przy wiejskim cmentarzu pochodzi z tysiąc osiemset osiemdziesiątego dziewiątego roku. W Žabljaku opowiada się, że nauczyciele przechodzili kiedyś zimą przez Štuoc na nartach, żeby uczyć w wiejskiej szkole. Na skrzyżowaniu pierścień skręca w lewo i biegnie krawędzią kanionu Sušicy. Kanion ma około piętnastu kilometrów długości i do siedmiuset metrów głębokości. Przy punkcie widokowym przy drodze możecie się zatrzymać. Zbocza są bardzo strome, a krawędź nie ma barierki, więc trzymajcie dzieci za rękę i nie podchodźcie do brzegu. Potem droga serpentynami schodzi na dno kanionu. To jeden z najwęższych odcinków pierścienia i strefa spadających kamieni. Kamienie często leżą na jezdni, zwłaszcza po deszczu. Jedźcie powoli, na niskim biegu, i liczcie się z tym, że za każdym zakrętem może pojawić się pojazd.

Na dnie kanionu droga przechodzi obok jeziora Sušičko, Sušičko jezero. To najniższy odcinek pierścienia. Co roku latem jezioro całkowicie wysycha, zwykle w lipcu i sierpniu, a wiosną i jesienią znowu się napełnia. Możecie więc zastać tu spokojną wodę pod stromymi ścianami kanionu albo zieloną łąkę bez kropli wody. Nieco dalej stoi schronisko górskie Sušica, należące do parku narodowego. Nie liczcie na to, że będzie otwarte, i weźcie ze sobą wodę i jedzenie. Z kanionu prowadzą szlaki do jezior Škrka i na Prutaš. To całodniowe wycieczki górskie, a nie krótkie spacery. Razem z kanionami Tary i Dragi kanion Sušicy należy do Parku Narodowego Durmitor. Głęboko w kanionie zasięg może być słaby albo może go nie być, więc nie liczcie tu na nawigację z internetu. Jeśli chcecie podejść do jeziora, parkujcie tylko tam, gdzie auto nie blokuje przejazdu, bo również w dolinie droga jest wąska. Za jeziorem zaczyna się podjazd na drugą stronę kanionu, w stronę Nedajna. Podjazd jest długi i miejscami stromy, z zakrętami bez widoczności. Tam, gdzie droga jest za wąska na dwa pojazdy, jeden musi się zatrzymać, więc wybierajcie mijankę zawczasu. Oficjalna mapa nie zaleca pierścienia kamperom dłuższym niż siedem metrów, szerszym niż dwa metry trzydzieści albo wyższym niż dwa metry dziewięćdziesiąt.

Wyjechaliście z kanionu na płaskowyż Piva, Pivska planina. Przy wsi Nedajno jest punkt widokowy Ivovac, na wysokości około tysiąca pięciuset metrów, gdzie jest miejsce, żeby się zatrzymać. Stąd spojrzenie wraca w głąb kanionu Sušicy, przez który właśnie przejechaliście, i na przeciwległą krawędź, z której zaczął się zjazd. Wszystko, co widać stąd między Durmitorem a górami Bioč, Maglić i Volujak na zachodzie, to płaskowyż Piva: falista wyżyna z łąkami, skałami i lasami, poprzecinana głębokimi kanionami. W Nedajnie zaczyna się też długi szlak przez Škrkę do Šarbanu, na cały dzień marszu. Oficjalna mapa podaje, że w Nedajnie mieszka dziś około dziesięciu osób. Można tu odpocząć i się odświeżyć, a nad wsią stoi cerkiew Świętego Jana, zbudowana w tysiąc dziewięćset dwudziestym siódmym roku. Stąd aż do Sedla droga biegnie przez las, a potem przez nieogrodzone pastwiska. Na płaskowyżu Piva ludzie od zawsze żyli z hodowli. Latem stada są na katunach, sezonowych osadach pasterskich, a owce, krowy i konie często stoją na samej jezdni. Zwalniajcie wcześniej, poczekajcie, aż zejdą z drogi, i nie trąbcie na nie z bliska. Warto też wiedzieć, że zasięg sieci komórkowej pojawia się tu i znika. Jeśli potrzebujecie pomocy, numer alarmowy to sto dwanaście. Zadzwońcie z pierwszego miejsca, w którym macie zasięg, i powiedzcie, jak daleko jesteście od najbliższej wsi.

Jedziecie przez Milogorę, gęsty las między Nedajnem a Trsą. Tuż przed wsią, przy drodze, stoi cerkiew Świętego Jerzego. Trsa to mała wieś w połowie pierścienia: za wami jest około trzydziestu dziewięciu kilometrów, a do Žabljaka zostało jeszcze około czterdziestu. Oficjalna mapa poleca ją na odpoczynek i posiłek, a kto nie jedzie pierścienia w jeden dzień, może tu też przenocować. Z Trsy chodzi się na wędrówki, jeździ na rowerze górskim i konno. W Trsie wjeżdżacie na drogę regionalną. W prawo schodzi ona do Plužine i jeziora Piva, około czternastu kilometrów. Przy tej drodze są punkty widokowe nad jeziorem, a w Plužine stacja benzynowa. Na drogę tam i z powrotem liczcie co najmniej godzinę. Następny przystanek tego przewodnika to jeden z tych punktów widokowych i jest on nieobowiązkowy. Pierścień biegnie dalej w lewo, w stronę Pišča i Žabljaka. Plužine to małe miasto nad brzegiem jeziora Piva, na wysokości sześciuset siedemdziesięciu pięciu metrów. Około siedmiu kilometrów od miasta stoi szesnastowieczny monaster Piva. Góry na zachód od was należą do Parku Przyrody Piva. Założono go w dwa tysiące piętnastym roku jako pierwszy park przyrody w Czarnogórze i obejmuje trzysta dwadzieścia pięć kilometrów kwadratowych. W jego lasach żyją niedźwiedzie, dziki, sarny i głuszce.

To dodatek do pierścienia, na drodze z Trsy w dół do Plužine. Przy drodze jest punkt widokowy nad jeziorem Piva; zatrzymajcie się tylko w zatoczce. Jezioro jest sztuczne. Powstało w tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym piątym roku, kiedy zapora Mratinje, wysoka na dwieście dwadzieścia metrów, zamknęła kanion Pivy. Ma około czterdziestu pięciu kilometrów długości i do stu osiemdziesięciu ośmiu metrów głębokości. Pod wodą zostało stare osiedle Plužine. Szesnastowieczny monaster Piva rozebrano i przeniesiono, kamień po kamieniu, w nowe miejsce nad jeziorem. Góry po drugiej stronie wody należą do Parku Przyrody Piva. Najwyższe szczyty to Bioč, dwa tysiące trzysta dziewięćdziesiąt siedem metrów, Maglić, dwa tysiące trzysta osiemdziesiąt sześć, i Volujak, dwa tysiące trzysta trzydzieści sześć metrów. Jeśli jedziecie dalej do Plužine, na dole jest stacja benzynowa, sklepy i droga przez kanion Pivy w stronę zapory Mratinje. Tę drogę wykuto w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku dla elektrowni wodnej. Na dwudziestu sześciu kilometrach ma pięćdziesiąt siedem krótkich tuneli, przeważnie nieoświetlonych, więc jedźcie przez nie powoli i z włączonymi światłami. W Šćepan Polju, na granicy z Bośnią i Hercegowiną, Piva łączy się z Tarą i razem tworzą Drinę. Jeśli wracacie na pierścień, zawracajcie tylko w zatoczce, z której dobrze widać drogę w obu kierunkach.

Wyjeżdżacie z lasu na otwarty płaskowyż Pišča. Widok sięga tu aż po horyzont, a na północnym zachodzie, za płaskowyżem Piva, stoją Bioč i Maglić. Według oficjalnej mapy w Pišču mieszka około dwudziestu osób. Przy drodze stoi cerkiew Świętego Jana, zbudowana za panowania króla Mikołaja. Latem pastwiska pełne ziół leczniczych i kwiatów zamieniają się w to, co nazywa się tu morzem kwiatów. Mieszkańcy tych stron od zawsze hodowali owce, a płaskowyż Piva słynie z owczego sera i kajmaku, czyli gęstej śmietany. Latem ludzie i stada przebywają na katunach, w chatach rozsianych po pastwiskach. Cały region Durmitoru to rozległa wyżyna na wysokości około tysiąca pięciuset metrów. Przecinają ją głębokie kaniony, a wznoszą się z niej szczyty. Właśnie dlatego pierścień jest taki, jaki jest: długie, spokojne odcinki przez pastwiska, a potem nagłe zjazdy do kanionów i podjazdy na przełęcze. Stąd droga powoli skręca na wschód, z powrotem w stronę Durmitoru, i zaczyna się wspinać. Zakręty są łagodniejsze niż w kanionie, ale jezdnia wciąż jest wąska. Uważajcie na zwierzęta i na auta jadące od Sedla, bo wielu kierowców jedzie pierścieniem w przeciwnym kierunku. Płaskowyż jest otwarty i nie ma tu schronienia. Jeśli nadciąga burza albo mgła, nie zostawajcie poza samochodem. Jeśli potrzebujecie przerwy, wybierzcie zatoczkę na prostym odcinku, gdzie inni kierowcy zobaczą was na czas.

Droga wspina się i po prawej otwiera się widok na Pirni Do, gdzie krajobraz zamienia się w morze kamienia. Potem docieracie do Todorova Dolu, na wysokości około tysiąca ośmiuset metrów. Na końcu doliny wznosi się Prutaš, wysoki na dwa tysiące trzysta dziewięćdziesiąt trzy metry. Jego zbocza są pokryte pionowymi warstwami skał, jak rózgami, które w miejscowym języku nazywają się prutovi. Te warstwy były kiedyś dnem jurajskiego morza. Kiedy zderzyły się dwie płyty tektoniczne, dno morza wypiętrzyło się w Góry Dynarskie i dlatego warstwy są tu tak wyraźnie widoczne. Wapień pod wami jest pełen pustek. Na Durmitorze odnotowano ponad trzysta jaskiń i studni krasowych, a studnia na Vjetrenych Brdach, głęboka na osiemset dziewięćdziesiąt siedem metrów, uchodzi za najgłębszą na Bałkanach. W górach zarejestrowano też siedemset czterdzieści osiem źródeł. W Todorovym Dolu jest parking, na którym strażnicy parku narodowego pobierają opłatę za wstęp. Stamtąd prowadzi szlak na Prutaš, długi na około kilometr siedemset metrów, z ponad pięciuset metrami podejścia. Jest krótki, ale stromy, i potrzebne są dobre buty, woda i ładna pogoda. Od Todorova Dolu do Sedla jedziecie najwyżej położoną doliną na tym odcinku pierścienia. Pogoda w górach nie jest taka jak w reszcie kraju i szybko się zmienia, więc nawet latem miejcie w aucie ciepłą kurtkę.

Wjeżdżacie do Dobrego Dolu, szerokiej doliny pod południowymi urwiskami Durmitoru. Przed wami nad horyzontem dominuje Sedlena Greda, wysoka na dwa tysiące dwieście dwadzieścia siedem metrów. Ze względu na kształt nazywa się ją też Siodłem Bogów. Na północy wznosi się główna grań masywu. Jej najwyższy szczyt, a zarazem najwyższy punkt Durmitoru, to Bobotov Kuk, dwa tysiące pięćset dwadzieścia trzy metry. W jednym z kotłów masywu, w Velikiej Kalicy, leży mały lodowiec Debeli Namet, jeden z najdalej na południe wysuniętych w Europie. Z drogi go nie widać, ale tłumaczy, dlaczego te doliny są tak szerokie i zaokrąglone: ukształtował je lód. Przy drodze jest punkt widokowy z ramą do zdjęć. Jeśli się zatrzymujecie, parkujcie w zatoczce i uważajcie na pojazdy wyjeżdżające zza zakrętu. Skąd wzięła się nazwa Durmitor, nie wiadomo na pewno. Jedno wyjaśnienie wywodzi ją od słów celtyckich, które znaczą woda z góry. Inne łączy ją z łacińskim słowem dormire, spać, i tłumaczy jako górę, na której śpią bogowie. W parku narodowym rośnie ponad tysiąc sześćset gatunków roślin. Żyją tu niedźwiedzie brunatne, wilki, lisy i sarny, a strome zbocza są domem kozic i rzadkich ptaków, takich jak orzeł przedni. Jeśli zobaczycie kozice na skałach, obserwujcie je z samochodu albo z parkingu, nie z jezdni.

Docieracie na przełęcz Sedlo, na wysokość tysiąca dziewięciuset siedmiu metrów. Sedlo znaczy siodło. Przełęcz rozdziela dwie duże doliny, Dobri Do za wami i Lomni Do przed wami, a przebiega tu też granica gmin Plužine i Žabljak. To jeden z najczęściej odwiedzanych punktów widokowych na Durmitorze. Widać stąd okoliczne jeziora, stożkowy szczyt Stožiny i Šljeme. Parkujcie tylko na wyznaczonym parkingu. Zwykle jest tu też strażnik parku narodowego, u którego płaci się za bilet. Z Sedla zaczynają się szlaki na Bobotov Kuk, Sedlenę Gredę i inne szczyty. Park narodowy ocenia szlak na Sedlenę Gredę jako średnio trudny, około półtorej godziny w jedną stronę. Wejście na Bobotov Kuk to całodniowa wycieczka górska: wyruszcie wcześnie, z wodą, ciepłymi ubraniami i mapą. Około dziesięciu minut pieszo od Sedla jest też via ferrata na Uvitej Gredzie, tylko dla osób ze sprzętem i doświadczeniem. Park założono w tysiąc dziewięćset pięćdziesiątym drugim roku i obejmuje ponad trzydzieści dwa tysiące hektarów. Na tej wysokości bywa zimno nawet w środku lata, a mgła potrafi w kilka minut zakryć drogę. Jeśli nadejdzie, jedźcie powoli. W Czarnogórze światła i tak są obowiązkowe także w dzień. Do centrum Žabljaka zostało jeszcze około piętnastu kilometrów.

Zjeżdżacie przez Lomni Do. Droga jest wcięta w strome zbocza doliny i Uvitej Gredy, a pod wami leży jezioro Valovito. Przed wami wznosi się samotny, stożkowy szczyt Stožiny, znak rozpoznawczy doliny Pošćenje. Tuż pod Stožiną zaczyna się okrężny szlak Jezero, czyli szlak jezior, długi na sześć i dwie dziesiąte kilometra. Przejście zajmuje około trzech godzin i prowadzi obok małych jezior doliny Pošćenje. Krótszy wariant, od Suvej Lokvy do jeziora Modro, ma około czterech kilometrów i jest dużo mniej wymagający niż szlaki z Sedla. To dobre zakończenie dnia, jeśli zostało wam jeszcze trochę sił. Ostatni odcinek pierścienia biegnie główną drogą z Šavnika do Žabljaka. Jeszcze raz otwiera się widok na masyw, a w środku stoi Savin Kuk, wysoki na dwa tysiące trzysta trzynaście metrów. Wyciągi ośrodka narciarskiego na Savinym Kuku sięgają dwóch tysięcy dwustu trzynastu metrów, a trasy są dla wszystkich poziomów. Na głównej drodze ruch jest szybszy niż na pierścieniu. Po godzinach na wąskiej drodze pilnujcie prędkości i uważajcie przy wyprzedzaniu. Przy wjeździe do Žabljaka jest stacja benzynowa, jeśli w baku jest już niewiele paliwa.