Katun to letnia osada pasterzy na wysokiej górze. Gdy śnieg ustępuje, rodziny ze wsi wyruszają z bydłem na pastwiska i do jesieni mieszkają w kolibach, gdzie codziennie doi się bydło, wyrabia ser i kajmak. Wiele katunów jest dziś opuszczonych, ale na Sinjajevinie, Bjelasicy, Komovach i pod Prokletijami niektóre nadal zapełniają się każdego lata, a kilka rodzin i eko-katunów przyjmuje gości.
Katuny to letnie osady pasterzy na wysokich pastwiskach. Jak się w nich żyje, mapa katunów, które można odwiedzić, szlaki do nich i gdzie przenocować.
Izdig: wieś przenosi się w góry
Tam, gdzie we wsi było mało ziemi uprawnej, żyło się z bydła, a latem trawa rosła tylko wysoko w górach. Dlatego każdej wiosny wieś przenosiła się w góry. Ten wymarsz z bydłem na letnie pastwiska nazywa się izdig. U Kučów datę izdigu wyznaczał niegdyś wiec plemienny, a Đurđevdan, 6 maja, obchodzi się jako pasterskie święto. Bydło pozostawało w górach do jesieni, a wraz z nim rodzina.
Na Komovach Kuči, Vasojevići i Bratonožići zakładali katuny już od średniowiecza. Góra była wspólną własnością plemienia, a pastwiska dzielono zgodnie z prawem zwyczajowym i jasnymi granicami.
Koliba, zagroda, planinka i trpeza
Katun budowano na polanie, blisko źródła, w miejscu osłoniętym od wiatru i lawin. Koliba miała zwykle dwie części: w jednej palenisko i posłanie, w drugiej mleko i ser. Wokół kolib stały zagrody i stajnie, a na Durmitorze także savardaci – koliby o stromych dachach sięgających ziemi. U Kučów katunowe koliby nazywa się glade i są zbite jedna przy drugiej, aby jak najwięcej trawy zostało dla bydła.
Główną pracą kierowała planinka, gospodyni katunu: dojenie, ser, kajmak i masło, które później sprzedawano w dolinie. Na trpezie są kačamak i cicvara z mąki kukurydzianej z serem i kajmakiem, a chleb, pity i jagnięcinę piecze się pod sačem. W Vasojevićach z mleka owczego wyrabia się jardum, najlepszy po Ilindanie, 2 sierpnia, gdy pastwiska są najbogatsze. Więcej o tym w przewodniku Wiejska trpeza.
Gdzie są dziś katuny
Sinjajevina to najwyższa czarnogórska wyżyna z pastwiskami, średnio na wysokości 1600 metrów, na której bydło do dziś wypasa się w katunach. Na Bjelasicy są Vranjak i Goleš, przy granicy Parku Narodowego Biogradska Gora, a na Komovach Štavna i Varda. Pod Prokletijami rodziny z Plavu i Beran każdego lata wyruszają z bydłem na Čakor i Mokrę, a Kaludarske Kape koło Beran, według broszury Narodowej Organizacji Turystycznej Czarnogóry, do dziś są katunem z największą liczbą rodzin i bydła. Na Durmitorze i Pivskiej Planinie katuny powstawały w dolinach powyżej wsi.
Wiele jest jednak opuszczonych. Ivan Laković tylko na Kučkiej Planinie spisał około 200 katunów, a dziś zapełnia się zaledwie część z nich. Na poniższej mapie znajdują się katuny, które można odwiedzić, wraz ze szlakami i miejscami noclegowymi.
Czy wiesz, że…?
U Kučów katunowe koliby nazywa się glade, a tylko na Kučkiej Planinie Ivan Laković spisał około 200 katunów.
Do katunu pieszo
Do wielu katunów prowadzi droga szutrowa, ale najpiękniej dociera się pieszo. Łatwe trasy: od Štavnej do katunu Varda na Komovach (3,9 km, obok źródła Vladova česma) i od Cecuna do katunu Ćeransko (2,7 km). W Parku Narodowym Prokletije z Grbaji idzie się do katunu Popadija (5,6 km, trasa umiarkowana). Dla doświadczonych jest podejście ze Stabnej przez Stabanski katun na Veliki Vitao w Pivskiej Planinie (8,3 km, 1364 m przewyższenia), a na wielodniowe wędrówki trasy Katun Road na Bjelasicy.
Wizyta i nocleg
Katuny działają od czerwca do września, a większość tych, które przyjmują gości, jest otwarta w lipcu i sierpniu. Zadzwoń do gospodarza kilka dni wcześniej i zapytaj o drogę: do większości dociera się drogą szutrową, a sygnał jest słaby. Noclegi oferują eko-katuny i gospodarstwa rodzinne, od łóżka w kolibie po miejsce na namiot. Przegląd według gór znajduje się w przewodniku Eko-noclegi: katuny, koliby i wiejskie gospodarstwa, a oferty etno-wiosek i katunów na naszej platformie rezerwacyjnej znajdują się w kategorii Etno wioski.
