Fshati malazez u ndërtua nga ajo që kishin në dorë: guri, uji dhe puna e përbashkët. Në karst ndërtohej pa llaç, në veri mbrohej me kulla, në verë zhvendosej në stane, kurse gruri bluhej në mullinj. Shumë nga këto mund të shihen edhe sot, nga Njegushi dhe Lushtica deri në Plavë dhe Komov, nëse dini ku t'i kërkoni.
Si u ndërtua fshati malazez, çfarë nënkuptojnë lëmi, kulla, stani dhe moba, dhe ku mund t'i shihni të gjitha këto edhe sot.
Shtëpia prej guri
Në karstin e Malit të Zi të vjetër druri ishte i shtrenjtë, kurse guri kishte kudo. Prandaj shtëpia tradicionale e Katunska nahija ndërtohej nga guri gëlqeror i latuar ose i thyer: drejtkëndëshe, me mure të trasha dhe dritare të vogla. Në katin përdhes ndodhet konoba, ku mbahen vera, djathi, pršuti dhe veglat, kurse lart jetohet rreth vatrës. E tillë është edhe shtëpia e lindjes së Njegoshit në Erakoviqi në Njegushi, ku më 1813 lindi Njegoshi. E rinovoi vladika Petar I dhe e ndau në tre pjesë, për tre vëllezër, e nga viti 1973 është muze përkujtimor.
Lagjet e vëllazërive të Njegushit rrethojnë fushën pjellore të Njegushit, kurse shtëpitë janë ngritur në periferi dhe në shpate, që të mos zënë asnjë pëllëmbë tokë bujqësore. Mbi liqenin e Shkodrës, fshati i Crmnicës, Godinje, është ndërtuar shtëpi më shtëpi dhe shtëpi mbi shtëpi, kurse konobat janë të lidhura me kalime, prandaj vendasit tregojnë se dikur nëpër gjithë fshatin mund të kaloje pa dalë në rrugë. Në Durmitor është ndryshe: kat përdhes prej guri, mbi të shtëpi prej druri me çati të pjerrët nga tjegulla druri, sepse bora qëndron me muaj.
Muret e thata, lëmi dhe ubli
Vepra më e madhe e fshatit malazez nuk janë shtëpitë, por kilometra mure pa llaç. Muri i thatë ngrihet nga gurët e nxjerrë nga vetë ara, kështu që me të njëjtën punë pastrohej toka dhe ngrihej kufiri ose tarraca. Askund nuk është aq e dukshme sa në Lushticë, ku kilometra kufinjsh dëshmojnë për shekuj ullishtarie.
Lëmi është një shesh i rrumbullakët i shtruar dhe i rrethuar me gurë, ku shihej gruri. Ishte edhe sheshi i fshatit: aty rrihej, kërcehej vallja dhe bisedohej për fshatin. Gornja Lastva mbi Tivat, fshat që në gjysmën e parë të shek. XX kishte rreth njëqind shtëpi, kishte 12 lëmenj, shtatë mullinj ulliri dhe 24 puse. Uji i shiut në karst mblidhej në ublove dhe bistierna, cisterna prej guri, kurse fshati Ubli, qendra e Kuçëve, ia detyron emrin pikërisht ubaocit.
Mullinjtë dhe zanatet
Aty ku kishte ujë të rrjedhshëm, kishte edhe mullinj. Mulliri me ujë bluan misrin dhe grurin me forcën e përroit, kurse pranë tij shpesh punonte stupa, ku shajaku i leshtë rrotullohej derisa të bëhej i dendur. Në Fundinë në Kuçe, ku në rreth dy kilometra katrorë dalin 76 burime, dikur punonin më shumë se 30 mullinj. Pranë Pljevalit, Etno mulliri Ćirović ruan mullirin shekullor me ujë që kurrë nuk ka pushuar së punuari.
Fshati i prodhonte vetë pothuajse gjithçka që i nevojitej: gurgdhendësit bënin shtëpitë, pragjet dhe koritë, mjeshtrit tjegullat prej druri, kurse gratë tjernin, endnin dhe qëndisnin. Në qilimin bihoras, nga krahina rreth Petnjicës, lidheshin vëllamëritë dhe caktoheshin dasmat, kurse xhamia në Petnjicë ruan një koleksion me mbi 500 qilima. Me lahutë, me një tel prej rreth tridhjetë qimesh kali, lahutari i shoqëron vetes këngën e trimave.
A e dinit?
Kur gjatë luftërave ballkanike nga Kulla e Redžepagićit në Plavë u vodh porta e gdhendur e hyrjes, Shaban-begu u betua se në atë hyrje nuk do të hynte më. Ai e mbylli me mur hyrjen e vjetër në anën veriore dhe hapi një të re, në atë jugore.
Kullat: kur shtëpia duhej të ishte kështjellë
Aty ku rreziku ishte i përhershëm, shtëpia rritej në lartësi. Kulla është ndërtesë banimi dhe mbrojtjeje me mure të trasha prej guri, me frëngji në të gjitha anët. Më e vjetra në krahinën e Plavës dhe Gucisë është Kulla e Redžepagićit në Plavë, sipas Organizatës Turistike të Plavës nga viti 1671. Muret e saj janë më të trasha se një metër, kurse shenjat e saj dalluese janë çardaku prej druri dhe ballkonet e mbuluara mbi frëngji, të quajtur çoshak. Kur fillonte sulmi, bagëtia futej në katin përdhes, kurse familja mbrohej nga lart. Që nga viti 1979 kulla është muze.
Kullat nuk janë vetëm histori veriore. Në Njegush, pranë shtëpisë së lindjes së Njegoshit, ndodhet kulla e Petroviqëve, kurse në Medun në Kuçe, në rrëzë të mbetjeve të Meteonit ilir, ka lindur vojvoda dhe shkrimtari Marko Miljanov (1833–1901), të cilit i është kushtuar këtu një muze.
Moba, sijelo dhe kuvendi
Punët më të rënda nuk bëheshin vetëm. Moba është punë e përbashkët vullnetare: fqinjët vijnë për të ndihmuar në kositje, korrje, shirje ose në ndërtimin e shtëpisë, i zoti përgatit tryezën, kurse ndihma kthehet kur i duhet tjetrit. Në verë familjet me bagëti zhvendoseshin në stane, vendbanime verore në kullotat e larta, kurse mbrëmjet e dimrit i përkisnin sijelo dhe prelo rreth një vatre.
Kuvendi ishte dhe ka mbetur grumbullimi më i madh. Pranë kishës së Shën Ilisë në Kučka korita fiset këshilloheshin për çështje të rëndësishme, kurse kuvendi i madh malor edhe sot mbahet në Petrovdan, më 12 korrik, në malin Ljuban pranë Andrijevicës, dhe mbledh disa mijëra njerëz. Asgjë nga këto nuk është vetëm ekspozitë muzeale: në Njegush ende tymoset pršuti, në Lushticë po restaurohen muret e thata, kurse në Gornja Lastva të shtunën e parë të gushtit në festën e Lastovës kërcehet vallja.
