Herceg Novi Eski ŞehirLimandan Kanli Kula’ya

Şu anda Škver’de, şehrin küçük limanında, şehre denizden girilen yerdesiniz. Taçlı ve haçlı bronz figür, bu şehri kuran Bosna kralı Birinci Tvrtko Kotromanić’tir. Saat kulesindeki kitabeye göre şehrin temellerini bin üç yüz seksen iki yılının mayıs ayında attı ve ona Aziz Stefan adını verdi. Körfezin girişinde bir liman ve, Dubrovnik’e yazdığı fermanda dediği gibi, tuz satılacak bir pazar istiyordu. Tuz o zamanlar bu kıyının en değerli mallarından biriydi. Aziz Stefan adı tutmadı. Halk şehre Novi, yani yeni dedi, çünkü gerçekten yeniydi; Kotor’dan ve körfezin diğer şehirlerinden çok daha gençti. On beşinci yüzyılda Herceg Stjepan Vukčić Kosača sarayını burada kurdu ve bin dört yüz altmış altıda burada öldü. Onun unvanı olan herceg, yani dük, şehre bugünkü adını verdi: Herceg Novi. Önünüzde Kotor Körfezi’nin girişi açılıyor, limanın üstünde, kayanın üzerinde ise Forte Mare kalesi yükseliyor. Oraya gidiyoruz, ama önce deniz kenarında kısa bir yürüyüş.

Burası Pet Danica sahil yolu, Herceg Novi’nin deniz boyunca uzanan omurgası. Turizm ofisi uzunluğunu yaklaşık altı kilometre olarak veriyor; batıda Igalo’dan doğuda Meljine’ye kadar. Büyük bölümü eski bir dar hatlı demiryolunun güzergâhını izler. Hat bin dokuz yüz birde Zelenika’ya ulaştı ve trenler buradan Dubrovnik’e ve Saraybosna’ya giderdi. Bin dokuz yüz altmış sekizde kapatıldı. Raylar sökülünce deniz kenarında, birkaç kısa tüneli olan düz bir yol kaldı. Adı Beş Danica anlamına gelir. Hepsinin adı Danica olan beş genç kadını anar. Kotor Körfezi’ndendiler, partizanlara katıldılar ve İkinci Dünya Savaşı’nda hayatlarını kaybettiler. Batıya giderseniz Igalo’ya varırsınız. Orada, bin dokuz yüz yetmiş altıda Josip Broz Tito için yapılan Galeb, yani Martı adlı villa vardır. Bugün Igalo Enstitüsü’nün bir parçasıdır. Şimdi yukarı bakın. Üstünüzdeki kaya Forte Mare kalesini taşıyor. Dibinde bir kaynak var, üstünde de şair Aleksa Šantić’in körfez üzerine dizelerinin yazılı olduğu mermer bir levha. Turizm ofisine göre bin altı yüz seksen yedide Kutsal İttifak ordusu, şehrin savunucularını susuz bırakmak için bu kaynağı kuruttu.

Karşınızda Forte Mare var; İtalyanca Deniz Kalesi demek. Şehrin denizden girişini korurdu. Herceg Novi turizm ofisi, Tvrtko’nun kurduğu şehrin çekirdeğinin tam burası olduğunu düşünüyor. Kale on dördüncü yüzyıldan on yedinci yüzyıla kadar inşa edilip yeniden düzenlendi. En büyük yeniden yapımı Osmanlılar gerçekleştirdi ve kale bugünkü boyutlarına o zaman ulaştı. Venedikliler onu on yedinci yüzyılda onardı ve hâlâ taşıdığı adı verdi; bugünkü görünümünü ise bin sekiz yüz otuz üçte onu yeniden yapan Avusturyalılara borçlu. En eski dönemden yalnızca güneydoğu tarafında kısa bir duvar parçası ve doğu tarafında dar bir merdiven kaldı. Üst tarafta, Bosna dönemi tahkimatından izler taşıyan Deniz Kapısı bulunur. Surların içinden kıyıdan kalenin tepesine çıkan bir geçit vardır. Bin dokuz yüz elli ikiden beri burada bir açık hava yazlık sineması var. Altmış yılı aşkın süredir yıldızların altında film gösteriliyor ve kale, film festivalinin mekânlarından biri. Giriş ücretlidir. İçerideki taş merdivenler diktir. Surlardan körfezin girişi, şehir limanı ve Igalo görünür.

Bu seyir noktasından aşağıya, denize bakın. Sitadel burada dururdu; ona Mezzaluna, yani yarımay da denirdi. Tam kıyıya inşa edilmişti, öyle ki güney duvarları denizin içindeydi. Bin yedi yüz ikide Venedikliler onu sağlam bir duvarla yukarı şehre bağladı ve böylece bütün şehri surlarla çevirdi. On beş nisan bin dokuz yüz yetmiş dokuz depremi onun sonu oldu. Sitadel denize çöktü ve kalıntıları hâlâ aşağıda duruyor. Yanınızdaki kilise, Osmanlı yönetiminin sona ermesiyle bağlantılı. Şehri bin altı yüz seksen yedide alan Venedikliler, ertesi yıl burada bir Kapuçin manastırı ve Kutsal Meryem Ana’ya adanmış küçük bir kilise inşa etti. Kilise daha sonra Aziz Francesco’ya adandı. Bin dokuz yüz yetmiş altıdan beri Aziz Leopold Bogdan Mandić’in adını taşıyor. Herceg Novi’de doğdu, hayatının büyük kısmını Padova’da bir Kapuçin rahibi olarak geçirdi ve Papa İkinci Jean Paul onu bin dokuz yüz seksen üçte aziz ilan etti.

Burası şehrin aşağı meydanı, Mićo Pavlović Meydanı. Burada şehrin koruyucu azizi Aziz Hieronymus’un Katolik kilisesi bulunuyor. Bugünkü kilise bin sekiz yüz elli altıda yapıldı. On yedinci yüzyılda bu yerde aynı azize adanmış daha eski bir bölge kilisesi vardı. On dokuzuncu yüzyılda yıkıldı ve yenisi daha büyük ve daha geniş olarak inşa edildi. İçinde, körfezin en önemli Barok ressamlarından Perastlı Tripo Kokolja’nın tabloları korunuyor. Bu meydan, büyük bir kuşatmayı anmak için iyi bir yer. Herceg Novi bin dört yüz seksen ikiden itibaren yaklaşık iki yüz yıl Osmanlı yönetiminde kaldı. Bin altı yüz seksen yedi eylülünde, Venedikli komutan Girolamo Cornaro’nun emrindeki Kutsal İttifak ordusu surların önüne geldi. Orduda Venedikli paralı askerler, Floransalılar, Malta şövalyeleri, Karadağlılar, Hersekliler ve yerel isyancılar vardı. Osmanlı yardım kuvvetleri yakınlarda yenildi ve şehir düştü. Herceg Novi bin yedi yüz doksan yediye kadar Venedik’e ait kaldı. Ardından sırasıyla Avusturyalılar, Ruslar ve Fransızlar geldi, sonra yeniden Avusturya.

Burası Sahat Kula, yani saat kulesi; yerel halk ona Tora da der. Turizm ofisine göre bin altı yüz altmış yedide, Osmanlı yönetimi sırasında yapıldı ve o zamanlar şehrin ana kapısıydı. On altı metre yüksekliğindedir. Bugün kule şehrin simgesidir; arması ve bayrağında yer alır. Saat bir zamanlar günlük namaz vakitlerini gösterirdi. Eski şehir saati bin dokuz yüz doksan beşe kadar çalıştı; sonra yerini, kardeş şehir Zemun’un hediyesi olan elektrikli bir saat aldı. Kulenin içinden geçen yolda, Kara Meryem olarak bilinen bir Meryem Ana heykeli var. Efsaneye göre bin altı yüz seksen yedideki çatışmalarda Perastlı üç adam bir zeytin ağacının arkasına sığındı. Bir top güllesi ağaca isabet etti, onlar hayatta kaldı ve yanmış ağaçtan bir Meryem heykeli yontmaya söz verdiler. İki bin üçteki restorasyonda heykelin gerçekten zeytin ağacından yapıldığı doğrulandı. Geçitte ayrıca Kral Tvrtko’nun bir kabartması var; şehrin altı yüzüncü yılı için bin dokuz yüz seksen ikide yerleştirildi. Eski Bosna yazısıyla yazılmış metin, onun Aziz Stefan’ın kuruluşuna dair fermanından alıntı yapar.

Nikola Đurković Meydanı’ndasınız. Arkanızı dönün ve saat kulesine aşağıdan bakın; içinden Eski Şehir’e çıkan merdivenleri göreceksiniz. Belediyeye göre burada bir zamanlar bir kanal vardı; on dokuzuncu yüzyılda dolduruldu ve meydan o zaman oluştu. Bugün burası kafeleri ve konserleriyle şehrin oturma odası; yeni yıl da burada karşılanır. Herceg Novi’ye merdivenler şehri, şubatta ise mimoza şehri denir. Avrupa’nın büyük bölümü kar altındayken burada mimoza çiçek açar; bahçeleri ve yamaçları kaplayan, sarı ve güzel kokulu çiçekleri olan bir ağaç. Mimoza Festivali bin dokuz yüz altmış dokuzdan beri düzenleniyor ve Karadağ’ın en eski turizm festivallerinden biri. Sokaklardan şehir bandosu ve majoretlerle geçit törenleri geçer, maskeli balolar ve karnaval olur, sahil boyunca balık ve şarap ikram edilir. Şubatta buradaysanız müziği takip etmeniz yeter. Kesin tarihleri Travel to Montenegro sitesindeki festival sayfasında bulabilirsiniz.

Burası Belavista, şehrin yukarı meydanı. Resmî adı Herceg Stjepan Meydanı, ama herkes ona Belavista, yani güzel manzara der. Meydana Başmelek Mikail Ortodoks kilisesi hâkimdir. İnşaatı bin sekiz yüz seksen üçte başladı. Kilisede birkaç mimar çalıştı, son projeyi bin dokuz yüz beşte Milan Karlovac imzaladı ve kilise bin dokuz yüz on birde kutsandı. Kilise, dört eşit kollu bir Yunan haçı planına sahip ve Korčula adasından gelen ince işlenmiş taşla yapılmış. Mekân Bizans tarzında; süslemelerde ise Romanesk, Gotik ve İslami motifler göreceksiniz. İkonostasis beyaz İtalyan mermerindendir, Splitli usta Bilinić’in eseridir; ikonları ise Çek bir ressam yaptı. Kilisenin çevresindeki palmiyeler yaklaşık yüz yaşında. Ortodoks Noel arifesinde kilisenin önünde Noel kütüğü yakılır. Kilisenin arkasında, doğuda, şehrin doğu kapısı bulunur. Önünde eski Karača çeşmesi var. Belediyeye göre adı, yüzyıllar boyunca şehre su veren kaynakla bağlantılı.

Burası Kanli Kula, yani Kanlı Kule. Bugünkü biçimini on altıncı yüzyılda Osmanlı ustaları verdi; Eski Şehir’in en kuzey noktasında, denizden yaklaşık seksen beş metre yüksekte. Yazılı kaynaklarda ilk kez Osmanlı seyyahı Evliya Çelebi tarafından, bin altı yüz altmış dörtte anılır. Adını, Osmanlı döneminde korkunç bir üne sahip olan zindanından alır. Kale, üzerinde pro pace, yani barış için yazısı bulunan daha eski bir yapının temelleri üzerine kuruldu. İçeride, sonradan zindan hücresine dönüştürülen bir su sarnıcı korunmuş. Duvarlarda mahkûmların kazıdığı çizimler var: kadırgalar, haçlar, tarihler ve armalar. Bin dokuz yüz altmışlı yıllarda içi yaklaşık bin kişilik, bin beş yüz kişiye kadar alabilen bir açık hava yaz sahnesine dönüştürüldü. Bin dokuz yüz yetmiş dokuz depreminden sonra yeniden onarıldı. Bugün burada film festivali, konserler ve folklor geceleri düzenleniyor. Giriş ücretlidir. İçeride çok sayıda basamak ve düzensiz taş var. Surlardan bütün Eski Şehir, aşağıda deniz kenarında Forte Mare ve yukarıda tepede Španjola kalesi görünür.

Španjola’ya ulaştınız; Bajer tepesindeki, denizden yaklaşık yüz yetmiş metre yükseklikteki kale. Eski belgelerde adı Yukarı Şehir’dir; bugünkü adını, yani İspanyol adını, yerel halk verdi. Bin beş yüz otuz sekiz haziranında Amiral Andrea Doria’nın donanması şehri aldı ve İspanyollar burada bir kale inşa etmeye başladı. Yalnızca bir yıl hüküm sürdüler. Bin beş yüz otuz dokuzda Osmanlı amirali Barbaros Hayreddin Paşa, zorlu bir kuşatmadan sonra şehri geri aldı. Osmanlılar kaleyi bin beş yüz otuz dokuz ile bin beş yüz kırk sekiz arasında yeniden inşa etti. Girişin üstündeki kitabe yapanın adını anıyor ve şu sözlerle bitiyordu: ey ne güzelsin, harika yapı. Kalenin köşelerinde dört yuvarlak burç vardır. Batı tarafında Osmanlı yapılarının kalıntıları ve bir caminin parçaları bulunur. Venedikliler büyük bir yarım daire duvar ve bir iç avlu ekledi, Avusturyalılar ise kalenin yanına yeni yapılar inşa etti. İkinci Dünya Savaşı’nda burası hapishane olarak kullanıldı. Giriş ücretsizdir, ama içeride düzenlenmiş yol yoktur ve zemin engebelidir. Manzara bütün şehri, Kanli Kula’yı, Forte Mare’yi ve körfezin girişini kapsar.

Eski Şehir’in yaklaşık iki kilometre doğusundaki Savina Manastırı’na hoş geldiniz. Bu Ortodoks manastırında, servilerle ve iki yüz yaşından büyük bir fıstık çamıyla çevrili üç kilise var. Küçük Meryem’in Uyuyuşu Kilisesi en eskisidir. Bin sekiz yüz otuz bir tarihli bir yazıt yapım yılı olarak bin otuzu verir, ancak uzmanlar üslubuna bakarak onu Kosača ailesi dönemine tarihler. İçinde bölgenin en eski freskleri bulundu; on beşinci yüzyılın ortasından kalan bu freskler Kotorlu ressam Lovro Dobričević’e atfedilir. Büyük Meryem’in Uyuyuşu Kilisesi’ni bin yedi yüz yetmiş yedi ile bin yedi yüz doksan dokuz arasında Korčulalı usta Nikola Foretić inşa etti. İkonostasisini bin yedi yüz doksan beşte Simeon Lazović ve oğlu Aleksije yaptı. Yukarıdaki tepede, geleneğe göre on üçüncü yüzyıldan kalan küçük Aziz Sava Kilisesi durur. Manastır adını ondan alır. Hazinede, on üçüncü yüzyıldan kalma Aziz Sava’nın kristal haçı ve inananların mucizevi saydığı Savina Meryem Ana ikonası korunur. Burası yaşayan bir topluluktur. Omuzlar ve dizler kapalı olmalı, kilisede alçak sesle konuşulmalıdır.