Durmitor HalkasıDurmitor çevresinde sesli araç turu

Žabljak'ın merkezindesiniz, deniz seviyesinden bin dört yüz elli altı metre yükseklikte. Halkanın resmi haritası burayı Güneydoğu Avrupa'nın en yüksekteki kasabası olarak tanıtıyor. Rivayete göre adı kurbağa anlamına gelen žaba kelimesinden geliyor ve bin sekiz yüz yetmişten beri kullanılıyor. Başkalaşım Kilisesi ve bir okul da o yıllarda yapıldı. Durmitor bölgesi Karadağ'a bin sekiz yüz yetmiş sekizde katıldı. İkinci Dünya Savaşı'nda Žabljak neredeyse tamamen yıkıldı, sonra yaz ve kış turizminin merkezi olarak yeniden kuruldu. Bugün kasabada iki binden biraz az, belediyenin tamamında ise yaklaşık üç bin beş yüz kişi yaşıyor. Kışın Savin Kuk'ta kayak yapılır; yeni başlayanlar ve aileler için merkeze yakın Javorovača pisti vardır. Yola çıkmadan önce iki şey. Birincisi yakıt. Halkanın kendisinde benzin istasyonu yok; en yakınları Žabljak, Šavnik ve Plužine'de. İkincisi Kara Göl, Crno jezero. Merkezden yürüyerek yaklaşık yarım saat sürer, göl çevresindeki patika da yaklaşık üç buçuk kilometredir. Aceleniz yoksa onu günün sonuna bırakın. Çevresini dolaşacağınız dağ, bin dokuz yüz elli ikiden beri Durmitor Milli Parkı olarak korunuyor ve bin dokuz yüz sekseninden beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde. İki bin metreden yüksek kırk sekiz zirvesi ve buradakilerin dağın gözleri dediği on sekiz buzul gölü var.

Štuoc'un yamaçlarında, yaklaşık bin altı yüz metre yükseklikteki küçük Bosača köyüne yaklaşıyorsunuz. Resmi harita burada yalnızca on kadar kişinin yaşadığını, ama bölgenin ilk teleferiğinin de burada kurulduğunu belirtiyor. Köy bir zamanlar kayak yarışlarının yapıldığı bir kış sporları merkeziydi. Bosača'daki otoparktan Kara Göl'e yaklaşık dokuz yüz metrelik kısa bir yürüyüş yolu gider, yani burası da parkın girişlerinden biri. Biraz ileride bir kavşak var. Sağa, Tepca ve Nadgora yönüne yaklaşık üç kilometrelik asfalt bir yol ayrılır ve Ćurevac seyir noktasının otoparkına çıkar. Orada milli parkın gişe bariyerleri de bulunur. Otoparktan seyir noktasına, yer yer dar, yaklaşık bir kilometrelik taşlı bir patika gider; bunun için bir saat ayırın. Bin altı yüz yirmi beş metredeki Ćurevac'tan Tara kanyonuna bakarsınız. Yağmurda patika kaygandır. Halkaya aynı yoldan dönersiniz. Halka sola devam eder ve iğne yapraklı ormanın içinden ciddi bir tırmanış başlar. Asfalt dar, virajlar keskin. Yavaş sürün ve karşıdan gelen araçlarla geçişmeye, gerekirse geri geri bir cep alanına çekilmeye hazır olun. Yokuşta, sağda, geleneksel restoran Momčilov Grad ve yanında bir teleferiğin üst istasyonu var. Restoranın otoparkından Durmitor zirvelerine ve iki bin yüz altmış dört metre yüksekliğindeki Crvena Greda'nın kızılımsı yamaçlarına doğru manzara açılır. Onun altında Jablan Gölü yatar, ama orman onu yoldan gizler.

Veliki ve Mali Štuoc arasındaki, bin dokuz yüz elli iki metre yükseklikteki geçide yaklaşıyorsunuz. Burası Durmitor Halkası'nın en yüksek noktası, sonda sizi bekleyen Sedlo geçidinden bile yüksek. Ona Mala Crna Gora'nın kapısı da denir. Geçit çevresinde yol, Tara kanyonunun tam kenarından geçer ve yol boyunca işaretli seyir noktaları vardır. Yer varsa orada durun, asla yolun üzerinde değil. Tara kanyonu yetmiş sekiz kilometre uzunluğunda; kenarla dip arasındaki fark bin üç yüz metreye ulaşır. Resmi kaynaklar onu Avrupa'nın en derin kanyonu olarak tanımlar. Yaklaşık yüz kırk beş kilometrelik Tara, Karadağ'ın en uzun nehridir. Kanyon bin dokuz yüz yetmiş yediden beri UNESCO'nun İnsan ve Biyosfer programının parçasıdır; kaynaktan Piva ile birleştiği yere kadar ilk kano inişi bin dokuz yüz otuz ikide yapıldı. Bugün Tara'da rafting ülkenin en popüler etkinliklerinden biri. Kanyonun kenarındaki Crna Poda koruma alanında elli metreye kadar boylanan, dört yüz yaşını aşkın kara çamlar yetişir; nehir boyunca kayalıklarda ve ormanlarda yüz otuz kuş türü yaşar. Geçidin ardından ormanın içinden, yer yer yüzde on bire varan dik bir iniş başlar. Küçük vitese geçin ve frenlerinizi koruyun. Ormana girmeden önce manzara batıya açılır: önce dalgalı Piva platosuna, uzakta da Bosna-Hersek sınırındaki Bioč, Maglić ve Volujak'ın sivri zirvelerine.

Önünüzde Mala Crna Gora köyünün kavşağı var; adı Küçük Kara Dağ demek. Köy, Sušica kanyonunun tam kenarındadır. Adının ülkenin adıyla bir ilgisi yok. Osmanlı döneminden kalma bir ad; resmileşmesi ise ancak bin dokuz yüz elli yılında, köy Žabljak belediyesine bağlandığında ve adına küçük anlamındaki Mala kelimesi eklendiğinde oldu. Kışın köye giden yollar kapanır ve insanlar aylarca dünyadan kopar. İki metre kar yağabilir, rüzgâr da on metreye varan kar yığınları oluşturur. Resmi haritaya göre burada yıl boyunca on dört kişi yaşıyor ve geçimlerini yalnızca hayvancılıktan sağlıyor. Köy mezarlığının yanındaki Kutsal Kurtarıcı Kilisesi bin sekiz yüz seksen dokuz tarihli. Žabljak'ta anlatılana göre öğretmenler bir zamanlar köy okulunda ders vermek için kışın kayaklarla Štuoc'u aşarlarmış. Kavşakta halka sola döner ve Sušica kanyonunun kenarını izler. Kanyon yaklaşık on beş kilometre uzunluğunda ve yedi yüz metreye kadar derinliktedir. Yol kenarındaki seyir noktasında durabilirsiniz. Yamaçlar çok dik ve kenarda korkuluk yok, bu yüzden çocukların elinden tutun ve kenara yaklaşmayın. Sonra yol, keskin virajlarla kanyonun dibine iner. Burası halkanın en dar bölümlerinden biri ve kaya düşmesi bölgesidir. Özellikle yağmurdan sonra yolda sık sık taş bulunur. Küçük viteste yavaş sürün ve her virajın ardından bir araç çıkabileceğini hesaba katın.

Kanyonun dibinde yol, Sušica Gölü'nün, Sušičko jezero'nun yanından geçer. Burası halkanın en alçak kısmı. Göl her yaz, genellikle temmuz ve ağustosta tamamen kurur, ilkbahar ve sonbaharda yeniden dolar. Bu yüzden onu kanyonun dik duvarları altında durgun bir su olarak da, içinde bir damla su olmayan yeşil bir düzlük olarak da bulabilirsiniz. Biraz ileride milli parka ait Sušica dağ evi var. Açık olacağına güvenmeyin, suyunuzu ve yiyeceğinizi yanınızda getirin. Kanyondan Škrka gölleri ve Prutaš yönüne yürüyüş yolları çıkar. Bunlar kısa gezintiler değil, tam günlük dağ yürüyüşleridir. Sušica kanyonu, Tara ve Draga kanyonlarıyla birlikte Durmitor Milli Parkı'nın parçasıdır. Kanyonun derinliklerinde telefon sinyali zayıf olabilir ya da hiç olmayabilir, bu yüzden burada internetli navigasyona güvenmeyin. Göle yürümek isterseniz aracınızı yalnızca yolu kapatmayacağı bir yere park edin, çünkü vadide de yol dardır. Gölden sonra kanyonun karşı yamacına, Nedajno'ya doğru tırmanış başlar. Tırmanış uzun, yer yer dik ve önü görünmeyen virajlarla dolu. Yolun iki araca dar geldiği yerlerde birinin durması gerekir, bu yüzden cep alanını zamanında seçin. Resmi harita, halkayı yedi metreden uzun, iki metre otuz santimetreden geniş ya da iki metre doksan santimetreden yüksek karavanlara önermez.

Kanyondan çıkıp Piva platosuna, Pivska planina'ya ulaştınız. Nedajno köyü yakınında, yaklaşık bin beş yüz metre yükseklikte, durabileceğiniz Ivovac seyir noktası var. Buradan az önce içinden geçtiğiniz Sušica kanyonuna ve inişe başladığınız karşı kenara geri bakarsınız. Buradan Durmitor ile batıdaki Bioč, Maglić ve Volujak dağları arasında gördüğünüz her şey Piva platosudur: çayırlar, kayalıklar ve ormanlarla kaplı, derin kanyonlarla yarılmış dalgalı bir yayla. Nedajno'dan Škrka üzerinden Šarban'a uzanan, tam gün süren uzun bir yürüyüş yolu da başlar. Resmi haritaya göre bugün Nedajno'da on kadar kişi yaşıyor. Burada mola verip serinleyebilirsiniz; köyün yukarısında bin dokuz yüz yirmi yedide yapılmış Aziz Yahya Kilisesi durur. Buradan Sedlo'ya kadar yol önce ormandan, sonra çitsiz meralardan geçer. Piva platosunda insanlar hep hayvancılıkla geçinmiştir. Yazın sürüler katunlarda, yani çobanların mevsimlik yayla yerleşimlerinde olur; koyunlar, inekler ve atlar sık sık yolun tam üstünde durur. Zamanında yavaşlayın, kenara çekilmelerini bekleyin ve yakından korna çalmayın. Şunu da bilmekte fayda var: burada telefon sinyali gelip gider. Yardıma ihtiyacınız olursa acil numarası yüz on iki. Sinyal bulduğunuz ilk yerden arayın ve en yakın köye ne kadar uzakta olduğunuzu söyleyin.

Nedajno ile Trsa arasındaki sık orman Milogora'dan geçiyorsunuz. Köyden hemen önce, yol kenarında Aziz Yorgi Kilisesi var. Trsa, halkanın yarısındaki küçük bir köy: arkanızda yaklaşık otuz dokuz kilometre, Žabljak'a da yaklaşık kırk kilometre kaldı. Resmi harita burayı mola ve yemek için öneriyor; halkayı bir günde bitirmeyecekseniz burada geceleyebilirsiniz de. Trsa'dan yürüyüşe, dağ bisikletine ve ata binmeye gidilir. Trsa'da bölgesel yola çıkarsınız. Sağa giden yol, yaklaşık on dört kilometre ötedeki Plužine'ye ve Piva Gölü'ne iner. O yol üzerinde göle bakan seyir noktaları, Plužine'de de bir benzin istasyonu var. Gidiş dönüş için en az bir saat ayırın. Bu rehberin sonraki durağı o seyir noktalarından biri ve isteğe bağlıdır. Halka sola, Pišče ve Žabljak yönüne devam eder. Plužine, Piva Gölü kıyısında, altı yüz yetmiş beş metre yükseklikte küçük bir kasaba. Kasabaya yaklaşık yedi kilometre uzaklıkta on altıncı yüzyıldan kalma Piva Manastırı var. Batınızdaki dağlar Piva Doğa Parkı'na ait. Park iki bin on beşte Karadağ'ın ilk doğa parkı olarak kuruldu ve üç yüz yirmi beş kilometrekarelik bir alanı kaplıyor. Ormanlarında ayılar, yaban domuzları, karacalar ve orman tavukları yaşar.

Bu, halkanın dışında, Trsa'dan Plužine'ye inen yol üzerinde bir ek gezi. Yol kenarında Piva Gölü'ne bakan bir seyir noktası var; yalnızca cep alanında durun. Göl yapaydır. İki yüz yirmi metre yüksekliğindeki Mratinje barajı Piva kanyonunu kapattığında, bin dokuz yüz yetmiş beşte oluştu. Yaklaşık kırk beş kilometre uzunluğunda ve yüz seksen sekiz metreye kadar derinliktedir. Eski Plužine yerleşimi suyun altında kaldı. On altıncı yüzyıldan kalma Piva Manastırı ise sökülüp taş taş gölün yukarısındaki yeni yerine taşındı. Suyun karşısındaki dağlar Piva Doğa Parkı'nın parçası. En yüksek zirveleri iki bin üç yüz doksan yedi metreyle Bioč, iki bin üç yüz seksen altı metreyle Maglić ve iki bin üç yüz otuz altı metreyle Volujak'tır. Plužine'ye devam ederseniz aşağıda benzin istasyonu, dükkânlar ve Piva kanyonu boyunca Mratinje barajına giden yol var. O yol, geçen yüzyılın yetmişli yıllarında hidroelektrik santrali için açıldı. Yirmi altı kilometrede çoğu aydınlatmasız elli yedi kısa tüneli vardır; tünellerden yavaş ve farlar açık geçin. Bosna-Hersek sınırındaki Šćepan Polje'de Piva, Tara ile birleşir ve ikisi birlikte Drina'yı oluşturur. Halkaya dönüyorsanız aracınızı yalnızca yolu iki yönde de iyi görebildiğiniz bir cep alanında çevirin.

Ormandan çıkıp Pišče'nin açık platosuna varıyorsunuz. Buradan bakış ufka kadar uzanır; kuzeybatıda, Piva platosunun ardında Bioč ve Maglić yükselir. Resmi haritaya göre Pišče'de yirmi kadar kişi yaşıyor. Yol kenarında Kral Nikola döneminde yapılmış Aziz Yahya Kilisesi var. Yazın şifalı otlar ve çiçeklerle dolu meralar, buradakilerin çiçek denizi dediği bir görünüme bürünür. Bu yörenin insanları hep koyun yetiştirmiştir; Piva platosu koyun peyniri ve kaymağıyla tanınır. Yazın insanlar ve sürüler, meralara dağılmış kulübelerden oluşan katunlarda kalır. Tüm Durmitor bölgesi yaklaşık bin beş yüz metre yükseklikte geniş bir platodur. Onu derin kanyonlar yarar, üzerinden de zirveler yükselir. Halkanın böyle olmasının nedeni de bu: meralarda uzun ve sakin bölümler, ardından kanyonlara ani inişler ve geçitlere tırmanışlar. Buradan yol yavaş yavaş doğuya, Durmitor'a doğru döner ve tırmanmaya başlar. Virajlar kanyondakinden daha yumuşak, ama yol hâlâ dar. Hayvanlara ve Sedlo yönünden gelen araçlara dikkat edin, çünkü pek çok sürücü halkayı ters yönde sürer. Plato açık ve sığınacak yer yok. Fırtına ya da sis yaklaşıyorsa aracın dışında kalmayın. Molaya ihtiyacınız varsa diğer sürücülerin sizi zamanında görebileceği düz bir kesimde bir cep alanı seçin.

Yol tırmanırken sağda, manzaranın bir taş denizine dönüştüğü Pirni Do görünür. Ardından yaklaşık bin sekiz yüz metre yükseklikteki Todorov Do'ya varırsınız. Vadinin ucunda iki bin üç yüz doksan üç metrelik Prutaš yükselir. Yamaçları, yerel dilde prutovi denen değnekler gibi dik kaya katmanlarıyla çizgilidir. Bu katmanlar bir zamanlar Jura dönemi denizinin tabanıydı. İki tektonik levha çarpıştığında deniz tabanı yükselerek Dinar Dağları'nı oluşturdu; katmanların burada bu kadar net görünmesinin nedeni bu. Altınızdaki kireçtaşı boşluklarla dolu. Durmitor'da üç yüzden fazla düden ve mağara kayıtlı; Vjetrena Brda'daki sekiz yüz doksan yedi metre derinliğindeki düden Balkanların en derini sayılır. Dağda yedi yüz kırk sekiz kaynak da kayıt altına alınmış. Todorov Do'da milli park korucularının bilet sattığı bir otopark var. Oradan Prutaš'a, yaklaşık bir virgül yedi kilometre uzunluğunda ve beş yüz metreden fazla tırmanışlı bir yürüyüş yolu başlar. Kısa ama diktir; iyi ayakkabı, su ve açık hava gerekir. Todorov Do'dan Sedlo'ya kadar halkanın bu bölümündeki en yüksek vadiden geçersiniz. Dağdaki hava ülkenin geri kalanındaki gibi değildir ve çabuk değişir, bu yüzden yazın bile araçta kalın bir mont bulundurun.

Durmitor'un güney yarlarının altındaki geniş Dobri Do vadisine giriyorsunuz. Önünüzde ufka iki bin iki yüz yirmi yedi metrelik Sedlena Greda hâkim. Biçimi nedeniyle ona Tanrıların Eyeri de denir. Kuzeyde dağ kütlesinin ana sırtı yükselir. Bu sırtın ve Durmitor'un en yüksek zirvesi iki bin beş yüz yirmi üç metrelik Bobotov Kuk'tur. Kütlenin buzul çanaklarından biri olan Velika Kalica'da, Avrupa'nın en güneydeki buzullarından biri olan küçük Debeli Namet buzulu bulunur. Yoldan görünmez, ama bu vadilerin neden bu kadar geniş ve yuvarlak olduğunu açıklar: onları buz biçimlendirdi. Yol kenarında fotoğraf çerçeveli bir seyir noktası var. Durursanız cep alanına park edin ve virajdan gelen araçlara dikkat edin. Durmitor'un adını nereden aldığı kesin bilinmiyor. Bir açıklama onu dağdan gelen su anlamına gelen Kelt kelimelerine bağlar. Bir diğeri uyumak anlamındaki Latince dormire kelimesiyle ilişkilendirir ve adı tanrıların uyuduğu dağ diye çevirir. Milli parkta bin altı yüzden fazla bitki türü yetişir. Burada boz ayılar, kurtlar, tilkiler ve karacalar yaşar; dik yamaçlar ise dağ keçileri ve kaya kartalı gibi nadir kuşların yuvasıdır. Yarlarda dağ keçisi görürseniz onları yoldan değil, araçtan ya da bir otoparktan izleyin.

Bin dokuz yüz yedi metre yükseklikteki Sedlo geçidine varıyorsunuz. Eyer anlamına gelen Sedlo, iki büyük vadiyi, arkanızdaki Dobri Do'yu ve önünüzdeki Lomni Do'yu ayırır; Plužine ve Žabljak belediyelerinin sınırı da buradan geçer. Burası Durmitor'un en çok ziyaret edilen seyir noktalarından biri. Buradan yakındaki göller, koni biçimli Stožina zirvesi ve Šljeme görünür. Yalnızca düzenlenmiş otoparka park edin. Burada genellikle bilet satan bir milli park korucusu da bulunur. Sedlo'dan Bobotov Kuk'a, Sedlena Greda'ya ve diğer zirvelere yürüyüş yolları başlar. Milli park, Sedlena Greda patikasını orta zorlukta ve tek yön yaklaşık bir buçuk saat olarak değerlendirir. Bobotov Kuk tırmanışı tam günlük bir dağ yürüyüşüdür: erken yola çıkın, yanınıza su, kalın giysi ve harita alın. Sedlo'dan yaklaşık on dakika yürüme mesafesinde, Uvita Greda'da bir via ferrata da var; yalnızca ekipmanı ve deneyimi olanlar için. Park bin dokuz yüz elli ikide kuruldu ve otuz iki bin hektardan fazla bir alanı kaplıyor. Bu yükseklikte yaz ortasında bile hava soğuk olabilir, sis de birkaç dakikada yolu kaplayabilir. Sis çökerse yavaş sürün. Karadağ'da farlar gündüz de zaten zorunludur. Žabljak merkezine yaklaşık on beş kilometre kaldı.

Lomni Do'dan iniyorsunuz. Yol, vadinin ve Uvita Greda'nın dik yamaçlarına oyulmuş; altınızda Valovito Gölü yatıyor. Önünüzde Pošćenje vadisinin simgesi olan, yalnız ve koni biçimli Stožina zirvesi yükseliyor. Stožina'nın hemen altında, göller anlamına gelen Jezero adlı, altı virgül iki kilometrelik dairesel yürüyüş yolu başlar. Yaklaşık üç saat sürer ve Pošćenje vadisinin küçük göllerinin yanından geçer. Suva Lokva'dan Modro Gölü'ne uzanan kısa bir varyantı yaklaşık dört kilometredir ve Sedlo'dan çıkan patikalardan çok daha kolaydır. Hâlâ enerjiniz varsa günü bitirmenin güzel bir yolu. Halkanın son bölümü Šavnik'ten Žabljak'a giden ana yolu izler. Manzara bir kez daha dağ kütlesine açılır; ortada iki bin üç yüz on üç metrelik Savin Kuk durur. Savin Kuk kayak merkezinin teleferikleri iki bin iki yüz on üç metreye kadar çıkar ve pistler her seviyeye uygundur. Ana yolda trafik halkadakinden daha hızlıdır. Saatlerce dar yolda sürdükten sonra hızınıza ve sollamalara dikkat edin. Žabljak girişinde, deponuz azaldıysa bir benzin istasyonu var.