Kotor Eski KentiDeniz Kapısı'ndan Kuzey Kapısı'na yürüyüş

Deniz Kapısı'nın önüne, eski Kotor'un ana girişine hoş geldiniz. Adı tam anlamıyla böyledir. Bir zamanlar deniz neredeyse kapının dibine kadar gelirdi; gemiler buraya, surların önüne yanaşırdı. Bugün gördüğünüz kapıyı Venedikliler 1555 yılında yeniledi. Kotor o dönemde Venedik Cumhuriyeti'nin sınır kentiydi ve sürekli Osmanlı saldırıları korkusuyla yaşıyordu. Kemerin yukarısına bakın. Orada bir zamanlar Venedik'in simgesi olan kanatlı Aziz Markos aslanı dururdu. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra yerine Yugoslavya arması kondu. Altında 21 Kasım 1944 tarihi oyuludur. O gün Kotor özgürlüğüne kavuştu. Tarihin yanındaki söz şudur: Başkasınınkini istemeyiz, kendimizinkini vermeyiz. Geçide girdiğinizde yukarı bakın. Taş nişte 15. yüzyıldan kalma bir kabartma vardır. Meryem Ana'yı çocuk İsa ile, yanlarda ise kentin koruyucusu Aziz Trifon ile Aziz Bernard'ı gösterir. Kabartma kapıdan bile eskidir. Kapıdan yavaşça geçin ve geçidin ortasında durmayın, çünkü burada sık sık kalabalık olur. Diğer tarafta sizi Silah Meydanı bekliyor.

Burası Silah Meydanı, surların içindeki en büyük meydandır. Adını Venedik döneminde almıştır, o dönemde burada silah onarılır ve saklanırdı. Arsenal binası meydanın kuzey bölümündedir. Önünde kentin savunucuları toplanır ve donatılırdı. 1539'da Barbaros Hayreddin'in donanması Kotor önlerine geldiğinde de böyle oldu. Üç gün süren çatışmanın ardından donanma çekildi. Arsenal'de Kotor kadırgası Aziz Trifon da donatıldı. Kotorlular, Kaptan Jerolim Bizanti komutasında bu kadırgayla 1571'deki İnebahtı Deniz Savaşı'na katıldı. Sur boyunca uzanan, taş konsollar üzerinde balkonu olan uzun bina Dük Sarayı'dır. Burası Venedikli yöneticilerin, kentin idarecilerinin merkeziydi. Hemen yanında, kapının dibinde şehir muhafız kulesi bulunur. Meydanın kuzeybatı köşesinde bugün otel olan bina vardır. Fransız yönetimi 1810'da burayı tiyatroya çevirdi; bu topraklardaki ilk tiyatrolardan biriydi. Bu yüzden bugün de Napolyon Tiyatrosu olarak anılır. Kışın ve yazın bu meydan Kotor karnavallarının ana sahnesidir. Şimdi doğuya, Deniz Kapısı'nın karşısındaki saat kulesine bakın.

Önünüzde Kotor’un simgelerinden biri olan şehir saat kulesi var. 1602 yılında, Venedik valisi Antonio Grimaldi döneminde inşa edilmiştir. Giriş kapısının üzerindeki armaya onun baş harfleri ve yapım yılı kazınmıştır. Duvarları, kenarları içbükey masif taş bloklardandır. Bu yapı tarzına bunjato denir ve Rönesans döneminde çok sevilirdi. Kuleye meydanın kenarından biraz daha uzun bakın. Tam düz olmadığını fark edeceksiniz. Depremlerde, özellikle 15 Nisan 1979’daki depremde, batıya, denize doğru yaklaşık yirmi santimetre eğilmiştir. Sonradan temelleri güçlendirilmiş, böylece eğilme durdurulmuştur. Kulenin önünde taştan bir piramit, utanç sütunu vardır. Daha Orta Çağ’da bu noktada, mahkûmların bütün şehrin görmesi için bağlandığı bir sütun bulunduğuna inanılır. Günümüzdeki piramit yeniden yapılmıştır. Kapıya bakan cephede bir zamanlar valileri öven çok sayıda yazıt vardı. Bazılarını birey kültü oluşmasın diye bizzat Venedik yönetimi kaldırmıştır. Şimdi kulenin sağındaki sokağa girin, Bizanti Sarayı’nın yanından Un Meydanı’na doğru ilerleyin.

Burası Un Meydanı. Adını eskiden burada bulunan un depolarından alır. Kotor meydanları çoğu zaman üzerinde satılan ya da saklanan şeye göre adlandırılır. Ayrıca Süt Meydanı, Odun Meydanı ve Salata Meydanı da vardır. Meydandaki en güzel bina Pima Sarayı’dır. 1667’deki yıkıcı depremden sonra inşa edilmiştir. Teraslı giriş portalı Rönesans üslubunda, pencereler ve üst balkon ise Barok üslupta yapılmıştır. Uzun balkonun altındaki konsolları sayın. On iki tanedir. Korkuluğu Kotorlu demirciler dövmüştür. Ana portalın üzerinde Pima ailesinin arması yer alır; onu iki melek tutar. Saray 1979 depreminde de ağır hasar görmüş ve sonradan onarılmıştır. Karşısında, birçok kez değişikliğe uğramış Buça Sarayı vardır. Buça ailesi 14. ve 15. yüzyıllarda tüccarlar, diplomatlar ve ilahiyatçılar yetiştirmiştir. En ünlüsü, imparator Duşan’ın maliye yöneticisi, yani protovestiyar Nikola Buça’dır. Cephede, stilize zambaklı aile armasının kalıntılarını arayın. Doğuya birkaç on metre ilerleyin. Aziz Tryphon Katedrali’nin önündeki meydan açılacak.

Önünüzde Orta Çağ Kotoru’nun en önemli anıtı olan Aziz Tryphon Katedrali var. Aziz Tryphon kentin koruyucusudur. Bu noktada Kotorlu yurttaş Andrija Saracenis daha 809 yılında küçük bir kilise inşa ettirmiştir. Azizin İstanbul’dan getirilen kutsal emanetleri bu kilisede saklanmıştır. Bugünkü katedral onlarca yılda inşa edilmiş ve 19 Haziran 1166’da kutsanmıştır. Cepheye bakın. İki çan kulesi arasında bir kemer, onun üzerinde de büyük bir gül pencere vardır. Çan kuleleri 12. yüzyıldan değildir. 1667 depremi cephenin bir bölümünü yıkmış, bu yüzden kuleler 17. yüzyıl sonlarında Barok üslupta yeniden yapılmıştır. Katedral 1979 depreminde de ağır hasar görmüş ve onarım yıllarca sürmüştür. İçeri girerseniz, ana sunağın üzerindeki 14. yüzyıldan kalma taş kiborionu ve Kotorlu kuyumcuların eseri olan yaldızlı gümüş palayı arayın. 14. yüzyıldan fresk parçaları da günümüze ulaşmıştır. Giriş ücretlidir; çalışma saatlerini yerinde kontrol edin. Her 3 Şubat’ta Kotor Aziz Tryphon Günü’nü kutlar. O gün Boka Denizcileri Kardeşliği katedralin önünde kolo oyununu oynar. Bir sonraki durak Güney Kapısı. Meydandan güneye ilerleyin.

Güney Kapısı’na, diğer adıyla Gurdić Kapısı’na vardınız. Adını, surların hemen yanındaki su kaynağı olan Gurdić pınarından alır. Kapının öte yanındaki bedenlerin önündeki suya bakın. Deniz Kapısı’ndan farklı olarak burada tek kapı yoktur. Burası, farklı dönemlerde art arda inşa edilmiş üç kapılı bir sistemdir. İlkini aşan ikincisiyle, sonra üçüncüsüyle karşılaşırdı. Onları koruyan Gurdić Burcu yaklaşık 1470’te yapılmıştır. Dış kapı 18. yüzyıldandır; suyun üzerinden eskiden açılır bir köprü geçerdi. Burada Kotor’un nasıl savunulduğu iyi görülür. Kent, batıda deniz, kuzeyde Şkurda Nehri ve doğuda dik Aziz İvan Tepesi arasındaki üçgen üzerindedir. Tek kara girişlerinin bulunduğu kuzey ve güneyde burçlu kapılar yapılmıştır. Bu kapıdan surlar kayalığa tırmanarak tepedeki kaleye kadar uzanır. 15. ve 16. yüzyıllarda, Kotor Osmanlı İmparatorluğu’na karşı sınır haline geldiğinde bu kapılar birçok kez güçlendirilmiştir. Şimdi kente dönün. Denizcilik Müzesi yaklaşık üç yüz metre kuzeydedir.

Burası Grgurina Sarayı’ndaki Karadağ Denizcilik Müzesi. Grgurina ailesi 17. yüzyılın ikinci yarısında İstria’daki Koper’den Kotor’a göç etmiştir. Denizcilik ve ticaretle uğraşmış, servet edinmiş ve Kotor soyluları arasına girmişlerdir. Sarayı 18. yüzyıl başlarında Kont Marko Grgurina yaptırmıştır. Yapı olgun Barok’un bir örneğidir: simetrik cephe, korkuluklu balkonlar ve törensel giriş. Kesme taşlar ve süslemeler Korčula’dan getirilmiştir. Sarayın terasına keçi kabartmalı aile arması işlenmiştir. Keçi Koper’in simgesidir; bu yüzden arma ailenin nereden geldiğini hatırlatırdı. Müze, 1880 dolaylarında kurulan Boka Denizcileri Kardeşliği’nin koleksiyonundan doğmuştur. 1900’de halka açılmıştır. Sarayın tamamını İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra almıştır. Bugün Boka’nın denizcilik geçmişini sergiler: gemi maketleri, deniz haritaları ve aletleri, silahlar ve soylu evlerinden mobilyalar. 1979 depremi binaya ağır hasar vermiştir. Müze, beş yıllık onarımın ardından yeniden açılmıştır. Girişin önüne bakın: burada iki küçük top ve bir çıpa var. Karampana Çeşmesi buradan yalnızca birkaç adım ötede, sarayın köşesinin arkasındadır.

Bu çeşme Karampana. Geçmişte kentin tek tatlı su kaynağıydı. Bu yüzden Kotorlular her gün kaplarıyla buraya su almaya gelirdi. Çeşme bu haliyle barok dönemden, on yedinci yüzyılın sonundan ya da on sekizinci yüzyılın başından kalmadır. Çevresindeki dövme demir parmaklığa bakın. Onu çok sayıdaki Kotorlu demirciden biri dövmüş. Adı günümüze kalmamış. Sıra beklenirken sohbet edilirdi. Burada haberler aktarılır, kent hikâyeleri yayılırdı. Bu yüzden Karampana, Kotorlular için kent ruhunun, kentte bilinen, anlatılan ve yeniden anlatılan her şeyin simgesi olmuştur. Bir an durun ve çevrenize bakın. Burada büyük saraylar yok. Burası gündelik Kotor: dar sokaklar, çoğu isimsiz, küçük meydanlar ve birbirine yaslanmış evler. Kotor’da ayrıca “Pušti me proć” adında bir geçit vardır, o kadar dardır. Kotor yüzyıllar boyunca depremlerde birçok kez hasar gördü; bu yüzden pek çok yapı yeniden inşa edildi ve onarıldı. Yine de sokak dokusu büyük ölçüde Orta Çağ’daki gibi kalmıştır. Sıradaki durak, Kedi Müzesi’nin bulunduğu Melekler Meryem Ana Meydanı. Batıya doğru yaklaşık yüz metre yürüyün.

Melekler Meryem Ana Meydanı’ndasınız. Adını barok Melekler Meryem Ana Kilisesi’nden almıştır. Fransız yönetimi döneminde kilise depoya dönüştürülmüş, bugün içinde kent sineması var. Kedi Müzesi, bir zamanlar Klarisa rahibeleri manastırının yemekhanesi olan bölümdedir. Kotor’da kedilere her adımda rastlarsınız; merdivenlerde, pencerelerde, kafelerin sandalyelerinde. Kentin simgesi ve hediyelik eşyaların ana motifi olmuşlardır. Ama duyacağınız hikâyelere karşı dikkatli olun. Kedilerin Kotor’u vebadan kurtardığına ya da kuşatmalar sırasında halkı beslediğine dair kanıt yoktur. İki bin on üçte açılan Kedi Müzesi, bunların uydurma efsaneler olduğunu kendisi söylüyor. Müze açıldığında kediler henüz kentin tescilli simgesi değildi. Bu hale ancak daha sonra, turistlerle ve hediyelik eşyalarla geldiler. Müzede on altıncı yüzyıldan bin dokuz yüz yetmişe kadar, kedi motifli eski kitaplar, gravürler, kartpostallar, gazeteler ve başka nesnelerden oluşan bir koleksiyon var. Sokaklardaki kedilerin sahibi yok ama onlara kent sakinleri ve dernekler bakıyor. Onlara su, yiyecek ve uyumaları için karton kutular bırakıyorlar. Gönüllüler onları kısırlaştırıyor ve tedavi ediyor. Şimdi kuzeydoğuya, Aziz Luka Meydanı’na doğru yürüyün.

Bu meydanda iki Ortodoks kilisesi var: küçük Aziz Luka Kilisesi ve onun arkasındaki büyük Aziz Nikola Kilisesi. Aziz Luka Kilisesi, Kotor’daki en eski kiliselerden biridir. Batı cephesindeki yazıta göre kiliseyi bin yüz doksan beşte Mauro Kacafrangi, eşi Bona ile birlikte, Büyük Jupan Stefan Nemanja ve oğlu Vukan döneminde yaptırmıştır. Yapıda Romanesk ve Bizans üslupları bir araya gelir. Venedik yönetiminde kilise Katolikti; bin altı yüz altmış yedi depreminden sonra Ortodoks inananlara verildi. Katolik sunağı yerinde kaldı, bu yüzden kilise bir süre iki sunağa sahip oldu. Kilisenin zemini mezar taşlarından oluşur; çünkü Kotorlular yirminci yüzyılın otuzlu yıllarına kadar kiliselerin içine gömülürdü. Kotor depremlerini Aziz Luka büyük hasar görmeden atlatmıştır. Aziz Nikola Kilisesi, bin dokuz yüz ikiden bin dokuz yüz dokuza kadar, yangında yok olan daha eski bir kilisenin yerine inşa edildi. Ana cephesinde iki çan kulesi vardır. Alan darlığı yüzünden sunağı, çoğu Ortodoks kilisesinde olduğu gibi doğuya bakmaz. Kuzeydoğuya, Kuzey Kapısı’nın yanındaki Azize Meryem Kilisesi’ne doğru devam edin.

Burası Kotorluların Koleđata, çoğu zaman da Mübarek Ozana Kilisesi dediği Azize Meryem Kilisesi. Bugünkü kilise, altıncı yüzyıldan kalma erken Hristiyan bazilikasının yerine bin iki yüz yirmi birde inşa edilmiştir. Bu, kentte bulunmuş en eski yapıdır. Bazilikanın kalıntıları, bugünkü zeminden bir buçuk metre aşağıda, sakristide görülebilir. Çan kulesi on sekizinci yüzyılda eklenmiştir. Bronz kapıya bakın. Kapıdaki kabartmalar, Mübarek Kotorlu Ozana’nın hayatından sahneler gösterir. Bin dört yüz doksan üçte Jovana Kosić adıyla, iç kesimlerden gelen Ortodoks bir ailede doğdu. Genç kızken Kotor’a geldi ve Buća adlı soylu ailenin yanında hizmet etti. Orada Katolikliğe geçti ve bir Kotor kilisesinin yanındaki küçük, duvarla kapatılmış bir hücrede münzevi olarak yaşamaya karar verdi. Küçük pencereden ayini dinler, öğüt almak için gelen insanlarla konuşurdu. Barbaros bin beş yüz otuz dokuzda kente saldırdığında Kotorlular kurtuluşu onun dualarına bağladı. Bin beş yüz altmış beşte öldü. Onun bedeni, on dokuzuncu yüzyılın başından beri burada, Azize Meryem Kilisesi’nde korunmaktadır. Bin dokuz yüz otuz dörtte mübarek ilan edildi. Kuzey Kapısı kilisenin hemen arkasındadır.

Bunlar Kuzey Kapısı, aynı zamanda Nehir Kapısı olarak da anılır. Önlerinde, burada körfeze dökülen Škurda nehri akar. Şehre doğal bir hendek görevi görmüştür. Kapılar, Barbaros Hayreddin'in saldırısından bir yıl sonra, bin beş yüz kırkta inşa edildi. Onun donanması Ağustos bin beş yüz otuz dokuzda Kotor'a saldırdı; savunmacılar onu püskürttü. Kapıların üzerindeki yazıtlar bu savunmayı hatırlatır. Kapılarla aynı yıl, batılarında, nehrin yanında Bembo Tabyası inşa edildi. Bugün içinde konserlerin ve gösterilerin düzenlendiği yazlık sahne var. Kapıdan çıkın ve köprüde durun. Surlara nehir tarafından bakın. Toplar kullanılmaya başlandığında duvarlar dıştan eğimli payandalarla güçlendirildi. Škurda boyunca uzanan sur bölümleri şehirdeki en eski bölümler arasında sayılır. Eski Şehir yürüyüşü burada sona eriyor. Şehirden batıya doğru ilerlerseniz Deniz Kapısı'na beş dakikada ulaşırsınız. Surlara çıkmak isterseniz giriş yakında, Azize Meryem Kilisesi'nin doğusunda, yamacın yanındadır. İki bin yirmi altıda bilet on beş avro; Karadağ'da yaşayanlar ücretsiz girer. Zirvedeki kaleye yaklaşık bir saat gerekir.

Sağlık Meryem Ana Kilisesi'nin yanında durun. Tırmanışın yaklaşık üçte birini geçtiniz. Kilise, Kotor'u etkileyen veba salgınlarından birinin ardından adak olarak bin beş yüz on sekizde inşa edildi. Ona ayrıca İstirahat Meryem Ana adı da verilirdi. Üst kalenin garnizon askerleri burada dua ederdi. Şehre dönün. Buradan Kotor'un üçgen biçimi görülür: batıda deniz, kuzeyde Škurda nehri, doğuda kaya. Çatılar, katedralin çan kuleleri ve yolcu gemilerinin yanaştığı liman görünür. Sur hatları kayayı izleyerek zikzak çizerek yükselir. Yaklaşık dört buçuk kilometre uzunluğunda, yer yer yirmi metreye kadar yüksek, iki ile on altı metre arasında kalındır. Buradaki surları İliryalılar, Bizans, Venedik ve Avusturya inşa etti; ancak bugünkü surların büyük bölümü Venedikliler tarafından yapıldı. Kotor, bin dokuz yüz yetmiş dokuzda UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı. İki bin on yediden beri ayrıca Venedik savunma yapılarının bir parçası olarak listede yer almaktadır. Yorgunsanız burası geri dönmek için iyi bir yer. İleride patika daha diktir ve neredeyse hiç gölge yoktur. Merdivenler düzensiz ve cilalıdır; inerken dikkat edin. Kaleye yarım saat kadar daha var.

Kotorluların San Giovanni dediği Aziz Yuhanna Kalesi'ne ulaştınız. Yaklaşık iki yüz altmış metre yüksekliktesiniz. Tepenin zirvesi daha İlirya döneminde sur haline getirilmişti; altıncı yüzyılda Bizans İmparatoru Jüstinyen kaleyi yeniden yaptırdı. Bugünkü biçimini büyük ölçüde Venedikliler verdi, Avusturyalılar da eklemeler yaptı. Körfeze doğru bakın. Altınızda Eski Şehir; onun sağında, kıyı boyunca Dobrota uzanır. Karşı kıyıda Muo ve daha ileride Prčanj bulunur. Bin dokuz yüz yetmiş dokuzda yıkıcı bir deprem Karadağ kıyılarını vurdu. Kotor aynı yıl Dünya Mirası Listesi'ne, hasarlar nedeniyle de Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi'ne alındı. Şehrin restorasyonunun ardından iki bin üçte bu listeden çıkarıldı. Kale alışılmadık bir kuşatma da gördü. Bin sekiz yüz on dört yılının başlarında İngiliz denizciler topları kalenin yukarısındaki mevzilere çıkardı. Fransız garnizonu beş Ocak'ta teslim oldu. Avusturya ordusu bin dokuz yüz on sekizde çekildiğinde kale boş kaldı. Dinlenin ve su için. Aynı yoldan yavaşça inin çünkü merdivenler inerken en kaygandır. Bizimle tırmandığınız için teşekkürler.