Kotor – Lovćen – CetinjeVirajlı yoldan Njegoš Anıt Mezarı’na sürüş

Burada, Trojica’da, Lovćen’e ve Cetinje’ye giden eski yol başlıyor. Krstac geçidine kadar önünüzde, buralarda kanice denen yirmi beş keskin viraj ve yaklaşık bin metrelik tırmanış var. Yol yüz kırk yıldan daha eski. Karadağ, bin sekiz yüz yetmiş sekizde Berlin Kongresi’nde bağımsız bir devlet olarak tanınınca Prens Nikola, Trogirli mühendis Josip Slade’yi davet etti. Slade yolun Karadağ kısmını, Cetinje’den Njeguši üzerinden Kotor’un yukarısındaki sınıra kadar yaptı ve bin sekiz yüz seksen birde bitirdi. Kotor ve bütün körfez o zaman Avusturya-Macaristan’a aitti. Avusturya da kendi kısmını, Kotor’dan Krstac’taki sınıra kadar yaptı. İşte bu virajlar o kısım; bin sekiz yüz seksen dörtte tamamlandı. Yol atlar ve faytonlar için, hafif ve düzenli bir eğimle yapıldı. Bu yüzden virajlar bu kadar sık, yol da yer yer bir arabadan biraz daha geniş. Sağdan ve yavaş gidin, özellikle virajlarda, ve karşıdan araç gelirse durmaya hazır olun. Virajda durmayın, fotoğraf için bile. Daha yukarıda manzaralı bir cep alanı var, orada duracağız. Sürücünün yanında oturan, onun yerine baksın. Her virajla körfez biraz daha aşağıda kalıyor.

Şimdi virajların tam ortasındasınız. Kotor’da anlatılır ki virajlar yukarıdan bakınca M harfini çizer ve yolun yapımcısı onları böylece Prens Nikola’nın eşi Prenses Milena’ya adamıştır. Bu yerel bir efsane, projede yazan bir şey değil. Bu yoldan önce Kotor’u Karadağ dağlarına yalnızca dik bir taş patika bağlıyordu. Patika bugün de Eski Şehir’in üzerindeki kayalıktan, Aziz Yuhanna Kalesi’nin yanından geçip Krstac’a kadar tırmanır. Njeguši’den ve yakın köylerden insanlar peynir, kurutulmuş et ve odunla bu patikadan Kotor pazarına inerdi. Njeguši peyniri bir zamanlar Kotor’da, hatta Trieste ve Venedik’te satılırdı. Patika bugün hâlâ işaretli. Yaklaşık beş kilometre uzunluğunda, bin metreden fazla tırmanışı var ve yürüyüşçüler birkaç saat ayırır. Açıklamasını sitemizde bulabilirsiniz. Bin dokuz yüz on altıda, Birinci Dünya Savaşı sırasında, Avusturya-Macaristan ordusu Kotor’dan Krstac üzerinden Cetinje’ye bir yük teleferiği yapmaya başladı. Buhar makinesiyle çalışıyordu ve bin dokuz yüz on sekiz sonuna kadar işledi. Bugün bu yamaçlardan yine bir teleferik geçiyor, bu kez yolcular için. Ondan Lovćen yolunda bahsedeceğiz. Kendi şeridinizde kalın. Seyir noktasına birkaç viraj daha var.

Yer varsa sağdaki cep alanında durun ve motoru kapatın. Yola çıkmayın ve virajlardan gelen araçlara dikkat edin. Batıya, aşağıya bakın. Körfezin en dibinde Kotor Eski Şehri var, suyun kenarında üçgen biçimli bir çatılar topluluğu. Üstünde surlar zikzak çizerek tepedeki Aziz Yuhanna Kalesi’ne kadar çıkıyor. Kıyı boyunca kuzeye doğru Dobrota uzanıyor, karşı kıyıda ise Prčanj var. Prčanj’ın arkasındaki tepe Vrmac. Kotor Körfezi’ni, arkasında görünen daha geniş ve açık Tivat Körfezi’nden ayırıyor. Buradan Kotor’un yüzyıllar boyunca neden bu kadar iyi korunduğu anlaşılıyor. Deniz dağların arasına derinlemesine giriyor ve şehir körfezin en ucunda, kayalığın altında saklı duruyor. Kotor’un doğal ve kültürel-tarihi bölgesi bin dokuz yüz yetmiş dokuzdan beri UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde. Aşağıdaki limanda sık sık kruvaziyer gemileri olur. Buradan küçük görünürler, ama birkaç yüz metre uzunluğundadırlar. Yola çıkarken sinyal verin ve gelen araçlara yol verin. Krstac geçidine yaklaşık bir kilometre kaldı.

Krstac’a vardınız; deniz seviyesinden dokuz yüz otuz yedi metre yükseklikte bir geçit. Virajlar burada bitiyor, Kotor’dan gelen eski patika da burada çıkıyor. Birinci Dünya Savaşı’nın sonuna kadar buradan bir sınır geçiyordu. Bir yanda Avusturya-Macaristan’a bağlı Kotor Körfezi, öbür yanda Karadağ Prensliği, sonradan Krallığı vardı. Bu durağın resmi, on dokuzuncu yüzyılın sonunda Krstac’taki eski hanı gösteriyor. Yolcular Kotor’a inmeden ya da Cetinje’ye devam etmeden önce burada kendilerini ve atlarını dinlendirirdi. Sınır bu dağlardaki hayatı biçimlendirdi. Kotor, Njeguši için en yakın şehir ve pazardı ama başka bir devletteydi. Bu yolun bu kadar önemli olmasının nedeni buydu. Cetinje’den Krstac’a kadar olan kesim, Karadağ’ın en eski araba yolu sayılır ve doğrudan denize uzanıyordu. Krstac’ta yol ikiye ayrılıyor. Önce Njeguši’ye gidiyoruz. Lovćen’e ve anıt mezara giden yolu, yaklaşık bir saat sonra aynı yoldan dönünce alacağız.

Njeguši’ye giriyorsunuz. Köy, yerlilerin kısaca Polje, yani tarla dediği taşlık bir karst ovasının çevresine kurulmuş; yontma taş evlerden oluşan on kadar mahalleden oluşuyor. Burası, Karadağ’ı bin dokuz yüz on sekize kadar yöneten Petrović Njegoš hanedanının beşiği. Njeguši’de on beş kilise de var, tek bir köy için çok. Ama yolcuların çoğu burada jambon için durur. Njeguški pršut yalnızca bu mahallelerde yapılır. Taze butlar yalnızca kasım ortasından şubat ortasına, en soğuk aylarda kabul edilir. Deniz tuzuyla ovulur, sonra preslenir; yassı biçimleri buradan gelir. Ardından kayın odunuyla hafifçe tütsülenir ve rüzgârda kurutulur. Buradaki rüzgâr bazen dağdan soğuk, bazen denizden daha ılık eser. Bütün süreç en az dokuz ay, çoğunlukla bir yıl kadar sürer. Njeguši jambonu, menşei yasayla korunan ilk Karadağ ürünüdür; daha iki bin üç yılında. Jambonun yanında yağ içinde saklanan Njeguši peyniri verilir. Köyden yavaşça geçin ve yol kenarındaki tavernalardan birinde durun. Bazılarında kurutma odasını da görebilirsiniz. Yola devam edecekseniz jambonun yanına su isteyin, rakıyı günün sonuna bırakın.

Yolun sağındaki taş ev, bin sekiz yüz on üçte Radivoje Petrović’in doğduğu ev; ona Rade derlerdi. Dünya onu İkinci Petar Petrović Njegoš olarak tanır. Ev sade: dikdörtgen, taştan, zemin katında tonozlu bir mahzen var; bu yöredeki diğer eski evler gibi. Yolun karşısında, aynı avluda, Kral Nikola’nın babası Voyvoda Mirko Petrović’in evi bulunuyor. Kral Nikola da burada, Njeguši’de, bin sekiz yüz kırk birde doğdu. Rade, bin sekiz yüz otuzda amcası Birinci Petar ölünce yönetimi devraldığında on yedi yaşındaydı. Hem prens-piskopos, yani kilisenin başı, hem de ülkenin hükümdarıydı. Cetinje’ye bir matbaa getirdi ve ilk okulları açtı. Ama en çok şair olarak hatırlanır. Bin sekiz yüz kırk yedide yayımlanan Dağ Çelengi, Güney Slav edebiyatının en önemli eserlerinden biridir. Otuz yedi yaşında Cetinje’de veremden öldü ve Lovćen’in zirvesinde yatmak istedi. Şimdi oraya gidiyoruz. Ev, Karadağ Ulusal Müzesi’nin bir parçası ve Njegoš Anıt Mezarı bileti burayı da kapsıyor.

Sağda manzaralı bir cep alanı var. Boşsa orada durun. Aşağıda Tivat Körfezi ve Tivat şehri, açık havada da açık deniz görünüyor. Biraz ileride, Kuk’ta, Kotor–Lovćen teleferiğinin üst istasyonu var; bin üç yüz kırk sekiz metrede. Teleferik iki bin yirmi üçte açıldı. Kotor yakınındaki Dub istasyonundan yaklaşık dört kilometre yükselir, yaklaşık on bir dakika sürer. Bir dahaki sefere arabasız gelirseniz, Lovćen’e çıkmanın en kolay yolu budur. Bu yamaçlar bir zamanlar cepheydi. Bin dokuz yüz on altı ocak ayında Avusturya-Macaristan ordusu Lovćen’deki Karadağ mevzilerine saldırdı. Körfezin çevresindeki kalelerden ve körfezdeki savaş gemilerinden toplar dağı günlerce dövdü. Birkaç gün içinde mevziler düştü, kısa süre sonra da Avusturya-Macaristan birlikleri Cetinje’ye girdi. Aynı yıl, Njegoš’un yattığı Jezerski vrh’teki şapel de yıkıldı. Karadağlılar için Lovćen bir simgeydi ve hâlâ öyle. Bütün zirveler arasında hedefin tam da o olmasının nedeni bu.

Međuvršje’deki Lovćen Milli Parkı bariyerine yaklaşıyorsunuz. Park giriş ücreti bariyerde ödenir: kişi başı günlük üç avro. Lovćen, bin dokuz yüz elli ikiden beri milli park. En yüksek zirvesi bin yedi yüz kırk dokuz metrelik Štirovnik. Önünüzde bin altı yüz elli yedi metrelik Jezerski vrh var, anıt mezar tam tepesinde. Yamaçlarda kayın ve Bosna çamı ormanları var. Burası çoğu zaman kıyıdan on dereceye kadar daha soğuktur ve sis birkaç dakika içinde inebilir. Öyle olursa farlarınızı yakın, yavaşlayın ve sollamayın. Kışın Lovćen’de kar ve buz olur; anıt mezar kasım ortasından nisan ortasına kadar kapalıdır. Yaz sezonunda son kesimde, otoparktan anıt mezara kadar, özel bir trafik düzeni uygulanır. Tabelaları ve yerindeki talimatları izleyin.

Jezerski vrh’in altındaki otoparka vardınız. Arabayı park edin, kilitleyin ve yanınıza bir ceket ile su alın. Anıt mezara dört yüz altmış bir basamak çıkıyor. Tırmanışın büyük kısmı kayaya oyulmuş bir tünelden geçer, bu yüzden yazın bile gölgedir. Kendi hızınızda çıkın, gerektiğinde dinlenin. Çıkış, ziyaret ve dönüş için yaklaşık bir saat ayırın. Tırmanış dik ve yalnızca basamaklardan oluşuyor; tekerlekli sandalye ve bebek arabası için uygun değil. Anıt mezar bileti yetişkinler için sekiz avro, öğrenciler için dört avro; on iki yaş altı çocuklar ücretsiz girer. Aynı bilet Njeguši’deki Njegoš’un doğduğu evi de kapsar. Anıt mezar nisan ortasından kasım ortasına kadar, saat dokuzdan on sekize kadar açıktır. Haydi. Bir sonraki anlatım yukarıda, anıt mezarın önündeki düzlükte başlıyor.

Njegoš bu zirvede daha hayattayken küçük bir şapel yaptırdı ve oraya gömülmek istedi. Bin sekiz yüz elli birde öldü. Önce Cetinje Manastırı’na gömüldü, bin sekiz yüz elli beşte buraya taşındı. Zirve bir simge oldu ve bunun bedelini ödedi. Bin dokuz yüz on altıda, Avusturya-Macaristan işgali sırasında şapel yıkıldı ve Njegoš’un kalıntıları Cetinje’ye götürüldü. Bin dokuz yüz yirmi beşte yeniden yapılan şapele geri getirildi. Bin dokuz yüz elli birde, ölümünün yüzüncü yılında, o zamanki Karadağ Halk Cumhuriyeti hükümeti şapelin yerine heykeltıraş Ivan Meštrović’in tasarladığı bir anıt mezar yapılmasına karar verdi. Şapelin yıkılması Ortodoks Metropolitliği’nin ve inananların bir kısmının protestolarına yol açtı. Anıt mezar bin dokuz yüz yetmiş dörtte açıldı. Girişte, karyatidlere benzeyen, siyah granitten iki Karadağlı kadın duruyor. İçeride, yine Meštrović’in eseri olan granit bir Njegoš heykeli var. Şair elinde açık bir kitapla oturuyor, arkasında kanatlarını açmış bir kartal. Tonoz yaklaşık iki yüz bin yaldızlı mozaik taşla kaplı. Aşağıda, mahzende, üzerine haç ve arma kazınmış sade bir mermer lahit var; dini ve dünyevi gücün işaretleri. Dışarı çıkınca anıt mezarın arkasındaki yoldan yuvarlak seyir terasına gidin. Açık bir günde manzara Karadağ’ın üçte ikisini kapsar.

Yaklaşık bin iki yüz metrede ormanlık bir vadi olan Ivanova Korita’dan geçiyorsunuz. Adı Ivan’ın yalakları anlamına gelir. Gelenek, adı on beşinci yüzyılda Zeta’nın hükümdarı ve Cetinje’nin kurucusu Ivan Crnojević’e bağlar. Anlatıya göre yakındaki bir kaynağın suyu, halkın Ivan-beg dediği hükümdarın kayın kütüklerinden yaptırdığı yalaklara akardı. Bugün burası milli parkın merkezi. Yolun solunda ziyaretçi merkezi var; patikalar hakkında bilgi ve harita alabilirsiniz. Ayrıca bir macera parkı, oteller ve restoranlar bulunuyor. Yol kenarındaki parkta, Piskopos Danilo’dan Kral Nikola’ya kadar Petrović Njegoš hanedanı hükümdarlarının büstleri duruyor. Lovćen’in en çok kullanılan patikaları buradan başlar. Yazın hoş bir serinlik vardır, kışın Ivanova Korita çoğu zaman kar altındadır. Karadağ’da kış ekipmanı on beş kasımdan otuz marta kadar zorunludur. Cetinje’ye yaklaşık on beş kilometre kaldı, çoğu yokuş aşağı. Düşük viteste gidin ve sürekli fren yapmayın.

Karadağ’ın eski kraliyet başkenti Cetinje’ye hoş geldiniz. Sürüşümüz burada sona eriyor. Şehir, Ivan Crnojević’in bin dört yüz seksen dörtte kurduğu manastırın çevresinde gelişti. Prens, sonra Kral Nikola döneminde Cetinje, Avrupalı güçlerin elçiliklerinin bulunduğu bir başkentti. Eski elçilik binalarının çoğu bugün de merkezde ayakta. Merkeze park edin ve yürüyerek devam edin. Cetinje Manastırı, Kral Nikola Sarayı ve Njegoš’un konutu Biljarda birbirine birkaç dakikalık yürüme mesafesinde. Bunun için sesli rehberlerimiz arasında bir Cetinje yürüyüş turu da var. Kıyıya dönmek için, virajlı yoldaki sezon düzeni izin veriyorsa aynı yoldan Njeguši üzerinden ya da daha hızlı olarak Budva üzerinden gidebilirsiniz.