Kotor surları ve Aziz İvan KalesiSan Giovanni'ye tırmanış

Surların ana girişindesiniz. Bu yerin adı Parilo. Arkanızda, Kutsanmış Osanna'nın yattığı Aziz Meryem Kolej Kilisesi var. Burası birinci bilet kapısı. İkinci kapı şehrin güneyinde, Aziz Tryphon Katedrali'nin arkasında. Belediye orayı Škaljari Meydanı diye adlandırıyor. İki yol da tepeye tırmanır ve yolun üçte birinde, Şifa Meryemi Kilisesi'nin altında birleşir. Biz buradan başlıyoruz. İnerken hangi yolu isterseniz seçebilirsiniz. Başınızı kaldırıp kayalığa bakın. Kotor surları iki bölümden oluşur. Biri şehri deniz ve Škurda nehri boyunca çevreler. Diğeri Aziz İvan tepesine zikzaklarla tırmanır ve zirvedeki kaleye ulaşır. İkisi birlikte yaklaşık dört buçuk kilometre uzunluğundadır. Kotor Belediyesi, bilet gelirinin surların ve yolların bakımına ve onarımına harcandığını söylüyor. Biletinizi çıkışa kadar saklayın. Henüz doldurmadıysanız şişenizi girişin yanındaki çeşmeden doldurun. Yukarıda su yok.

Dönemeçte durun ve aşağı bakın. Kuzey suru Škurda nehrine kadar iner, nehir de denize dökülür. Antik yazarlar Livius, Yaşlı Plinius ve Ptolemaios, bu noktada ya da çok yakınında Acruvium adında bir şehirden söz eder. Yedinci yüzyıldan itibaren şehrin adı Dekaderon ve Decatarum olur. Kotor adı da buradan gelir. Yazılı kaynaklar bir yukarı şehirden ve bir aşağı şehirden bahseder. Yukarı şehir, yerleşimin en eski kısmıdır. Aziz İvan tepesinin zirvesindedir, yani gittiğiniz yerde. Aşağı şehir ise burada, denizin kıyısındaydı. Onu sekiz yüz kırk birde Sarazenler, onuncu yüzyılın sonunda da Çar Samuil'in ordusu yerle bir etti. Tepenin en üstünde İlir döneminden kalma izler bulunmuştur. Altıncı yüzyılda Bizans imparatoru Justinianus oradaki kaleyi yeniden inşa ettirdi. Surların ilk taşının ne zaman konduğunu kimse bilmiyor. Surlar şehirle birlikte, yüzyıl yüzyıl büyüdü. Üst kısımdaki çalışmalar on dokuzuncu yüzyıla kadar sürdü. Zirveye vardığınızda, Kotor'un hikâyesinin başladığı yerde duracaksınız.

Bu basamakların kenarında küçük adak şapelleri duruyor. Kotor Turizm Ofisi, bunların beş tane olduğunu ve Şifa Meryemi Kilisesi'ne giden yolun bu şapelli merdiven olduğunu yazıyor. Adak, zor bir zamanda Tanrı'ya verilen ve sıkıntı geçince yerine getirilen bir sözdür. Kotor'un başından sıkıntı eksik olmadı. Veba şehri bin beş yüz yetmiş ikide de vurdu. Depremler şehri bin beş yüz altmış üçte ve bin altı yüz altmış yedide neredeyse yıktı. Gittiğiniz kilise de veba salgınlarından birinin ardından bir adak olarak yapıldı. Bir şapelin yanında durup bacaklarınızı dinlendirin. Körfeze doğru bakın. Aşağıda kruvaziyer gemilerinin yanaştığı liman var. Suyun karşı tarafında, Kotor'u güneybatıdan kapatan Vrmac tepesi yükseliyor. Buradan şehrin neden tam burada kurulduğunu da görebilirsiniz. Bir yanda deniz, öbür yanda nehir, arkasında da kayalık. Surlar yalnızca doğanın açık bıraktığı yeri kapatmak zorundaydı.

Bu, bin beş yüz on sekizde yapılan Şifa Meryemi Kilisesi. Yolun yaklaşık üçte birini çıktınız. Kotor bin dört yüz yirmide Venedik Cumhuriyeti'nin yönetimine geçti ve yaklaşık dört yüzyıl, bin yedi yüz doksan yediye kadar Venedik'e bağlı kaldı. On beşinci yüzyıldan itibaren bir sınır şehriydi ve sürekli Osmanlı saldırısı tehdidi altındaydı. Barut da tam bu dönemde savaşı değiştirdi. Yüksek ve ince duvarlar toplara dayanamıyordu. Bu yüzden Venedikliler surları güçlendirdi, kalınlaştırdı ve burçlar ekledi. Savunanlar bu burçlardan saldırganlara yandan da ateş edebiliyordu. Bugün gördüklerinizin büyük kısmını Venedik inşa etti. Şehrin buna ihtiyacı vardı. Bin altı yüz elli yedide bir Osmanlı ordusu Kotor'u kuşattı ama şehri alamadı. İki bin on yedide UNESCO, Venedik savunma yapılarını Dünya Mirası Listesi'ne ekledi. Bu yapılar İtalya, Hırvatistan ve Karadağ'ın ortak mirası: bin kilometreyi aşan bir hat üzerinde, Bergamo'dan Kotor'a altı tahkimli alan. Kotor bunların en güneydekidir. Yeterince yorulduysanız, burası geri dönmek için uygun bir yer. Bundan sonra yol daha dikleşiyor.

Burada yol, surun tam üzerine çıkıyor. Surun, kalenin olduğu yere doğru, kayanın kenarını nasıl izlediğine bakın. Bin dokuz yüz yetmiş dokuz yılının on beş Nisan'ında, sabah yediyi on dokuz geçe, Karadağ kıyılarını altı virgül dokuz büyüklüğünde bir deprem vurdu. Bu, yirminci yüzyılda Karadağ'daki en yıkıcı depremdi. Kotor'da kiliseler ve şehir surları ağır hasar gördü. Şehir, büyük ölçüde UNESCO'nun yardımıyla onarıldı. Ama çalışmaların çoğu aşağıda, şehrin içinde yapıldı. Tepedeki surlar, Avusturya ordusunun ayrıldığı bin dokuz yüz on sekizden beri garnizonsuz kalmıştı. O zamandan sonra kimse onlara düzenli olarak bakmadı. Gerisini yağmur, kökler ve depremler yaptı. İki bin bir yılında Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi, yani ICOMOS, kalenin onarılması ve yeniden canlandırılması çağrısında bulundu. Bu yüzden dikkatli olun. Surların üzerine tırmanmayın ve yoldan ayrılmayın. Sağlam görünen taşlar bile yerinden oynayabilir.

Surun arkasındaki dağa doğru dönün. Bunlar Lovćen'in yamaçları. Yukarıda, kayaların ardında Njeguši, daha ötede de Karadağ'ın eski kraliyet başkenti Cetinje var. Yüzyıllar boyunca Kotor bir dünyaya, üstündeki dağ ise başka bir dünyaya aitti. Aşağıda önce Venedik, sonra Avusturya; yukarıda Karadağ. Karadağlılar için Kotor en önemli pazardı ve dış dünyadan ülkelerine giden tek yoldu. Kotor'u kim yönetiyorsa, onun için dağ korunması gereken bir sınırdı. Avusturya, Kotor'u bin sekiz yüz on dörtten bin dokuz yüz on sekize kadar yönetti ve Kotor Körfezi'ni büyük bir deniz üssüne dönüştürdü. Körfezin aşağısına bakın. Bir Şubat bin dokuz yüz on sekiz günü, körfezde demirli Avusturya-Macaristan donanmasının gemilerinde denizciler kızıl bayraklar çekti ve savaşın bitmesini istedi. İsyana otuz kadar gemi katıldı. Üç gün sonra isyan sona erdi ve dört denizci kurşuna dizildi. Buradan kaleye yaklaşık on dakika daha var.

Solunuzdaki surlara bakın. Burada top mazgalları var; savunanların toplarla ateş ettiği açıklıklar. Yıllarca insanlar bu açıklıklardan birinden, öbür taraftaki eski yoldan, biletsiz ve derme çatma merdivenlerle surlara girdi. İnsanlar ona pencere dedi. İki bin yirmi altı yılının Mayıs ayında Kotor Belediyesi, izinsiz geçiş için en çok kullanılan iki top mazgalını, Renijer ve Batalja denen mevzilerde duvarla kapattı. Açıklıklar yerden beş metre ya da daha yüksekte ve orada birkaç kişi yaralanmıştı. Taş ve kireç harcıyla kapatıldılar. Belediye bunun geçici olduğunu ve surlara zarar vermeden kaldırılabileceğini söylüyor. Bu yüzden içinden geçmeye ya da tırmanmaya çalışmayın. Duvarın arkasında Špiljari köyü var; küçük Aziz Yorgi Kilisesi ve yıkık evleriyle. Njeguši'ye giden eski yol buradan geçer. Bugün Kotor Merdivenleri olarak bilinen yol budur. Njeguši ovasından Krstac geçidini aşarak, virajlarla Škurda kanyonuna ve oradan Špiljari'ye inerdi. Yayaların ve atlıların kullandığı bir yoldu. Bugün Merdivenlere yalnızca aşağıdan, Kuzey Kapısı'ndan ulaşabilirsiniz. Nasıl gidileceğini turun sonunda anlatacağız.

Zirvedesiniz, deniz seviyesinden yaklaşık iki yüz altmış metre yukarıda. Burası Kotor savunmasının komuta merkeziydi. Kotor Turizm Ofisi'ne göre burada top mevzileri, silah depoları ve garnizon için yaşam alanları vardı. Bin sekiz yüz on üç sonbaharında bir Fransız garnizonu kaleye kapandı. Prens-Piskopos Birinci Petar'ın Karadağlı birlikleri Kotor'u karadan kuşattı, Kaptan William Hoste komutasındaki İngiliz gemileri de denizden kapattı. Bin sekiz yüz on dördün başında Fransızlar teslim oldu. Hoste şehri bir Karadağ komisyonuna devretti ve Kotor kısa bir süre Karadağ yönetiminde kaldı. Ardından Viyana Kongresi şehri Avusturya'ya verdi. Aşağı bakın. Şehrin deniz, nehir ve kaya arasındaki üçgeni en iyi buradan görünüyor. Şehrin ne kadar küçük, surların ne kadar uzun olduğu da. Burada körfezdeki her gemiyi izleyen bir nöbetçiyi hayal etmek kolay. Dinlenin ve biraz su için. İniş dizler için çıkıştan daha zordur ve basamaklar inerken en kaygandır. Yavaş inin, işinize yarıyorsa yan yan adım atın ve tutunabildiğiniz yerde surlara tutunun.

Aziz Tryphon Katedrali'nin arkasındaki güney çıkışına indiniz. Burası ikinci bilet kapısı. Surların bugün yeni bir görevi var. Yalnızca iki bin on dokuz yılının Nisan ile Ağustos ayları arasında yaklaşık yüz bin kişi surlara tırmandı. Bilet uzun süre sekiz avroydu. İki bin yirmi üç Kasım'ından beri on beş avro. Belediyeye göre bu gelir surların ve yolların bakımına gidiyor. Yüzyıllar boyunca bu surları ordular yaptı ve korudu. Bugün onları bilet koruyor. Hâlâ enerjiniz ve vaktiniz varsa, şehrin içinden kuzeye, yaklaşık dört yüz metre yürüyerek Kuzey Kapısı'na gidin. Kapının ötesinde, Škurda üzerindeki köprünün karşısında Njeguši'ye giden eski yol başlıyor: Kotor Merdivenleri. Bugünlük yeterliyse, meydanlardan birinde gölge bir yer bulun. Surların altındaki şehrin de Deniz Kapısı'ndan başlayan kendi sesli turu var.

Dağdan gelen eski yol burada, kuzey surlarının önünde sona ererdi. Surların dışındaki bu düzlüğe Karadağ Pazarı denirdi. Dağlılar mallarını Kotor pazarına buraya getirirdi. Yol dardı, yayalar ve atlılar içindi. Ama on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısına kadar Karadağ'ın iç kesimlerini denize bağlayan ana yoldu. Sonra mühendis Josip Slade bir araba yolu tasarladı. Ünlü yirmi beş virajıyla Kotor'dan başlayan bölüm bin sekiz yüz seksen dörtte tamamlandı. Eski yol bugün işaretli bir yürüyüş parkuru. Krstac geçidine yaklaşık beş kilometre var. Tırmanış bin metreyi aşıyor ve tek yön yaklaşık dört buçuk saat sürüyor. Gölge az, yolda güvenilir su yok. Zirveye kadar çıkmak zorunda değilsiniz. Špiljari'nin üstündeki ilk virajlara kadar tırmanın, surlara ve kaleye saldırganların gördüğü taraftan bakın ve aynı yoldan geri dönün. Haritayı ve açıklamayı sitemizde, Kotor Merdivenleri başlığı altında bulabilirsiniz.