Perast ve Kayalıkların Meryem Ana'sıSahil, saraylar ve adak adası

Karşınızda Bujović Sarayı var. Risan tarafından Perast'a girerken görülen ilk büyük konak budur. Zemin kata bakın. Açık bir revakın beş kemeri bir terası taşır, üstünde taş korkuluklu balkonlar vardır. Saray, bin altı yüz doksan dört yılında Venedikli mimar Giovanni Battista Fonte tarafından yapıldı. Venedik yönetimi onu, on yedinci yüzyılın sonundaki Osmanlı savaşında gösterdiği cesaret için kasaba kaptanı Vicko Bujović'e teşekkür olarak yaptırdı. Cephedeki Latince yazıtlar da tam olarak bu minnetten söz eder. Bujović sarayının tadını uzun süre çıkaramadı. Bin yedi yüz dokuz yılında Perast aileleri arasındaki bir kan davasında öldürüldü. Bu olayı yürüyüş boyunca bir kez daha duyacaksınız. Bugün sarayda Perast Kent Müzesi bulunuyor. Müze bin dokuz yüz otuz yedi yılında kuruldu ve bin dokuz yüz ellili yıllarda bu saraya taşındı. Denizcilik, etnografya ve sanat tarihi koleksiyonlarında iki binden fazla eser saklıyor. Portreler arasında Vicko Bujović'in kendisi de var. Onu arkadaşı, ressam Tripo Kokolja resmetmiş.

Yamaca doğru bakın. Sahilin üstünde ince, sekizgen bir çan kulesi görüyorsunuz. Bu, Tespih Meryem Ana Kilisesi. Yanındaki taş ev ise Perast'ta Piskopos Sarayı denen Zmajević Sarayı. Zmajevićler, Perast'ın en tanınmış ailelerinden biriydi. Andrija Zmajević burada papaz, sonra Bar başpiskoposu, yazar ve şairdi. Sarayın üzerinde bin altı yüz altmış dört yılı kazılıdır. Andrija, Tespih Kilisesi'ni bin altı yüz yetmiş sekiz yılında kendi mezarı olarak yaptırdı ve orada gömülüdür. Çan kulesi, öldüğü yıl olan bin altı yüz doksan dört yılında tamamlandı. Andrija aynı zamanda bir sanat hamisiydi. Kayalıkların Meryem Ana'sı Adası'ndaki kilisenin resimlerini ressam Tripo Kokolja'ya ısmarladı ve resimlerin ne anlatacağına kendisi karar verdi. Onları daha sonra adada göreceksiniz. Daha sonra Piskopos Sarayı'nda Vicko Zmajević de yaşadı. O da Bar başpiskoposu, ardından Zadar başpiskoposu oldu. Aynı aileden gelen Matija ise çok daha uzağa, ta Rusya'ya kadar gitti. Ondan birazdan söz edeceğiz. Kiliseye dik taş basamaklar çıkıyor, bu yüzden onu buradan seyredin.

Karşınızdaki büyük saray Smekja Sarayı, bugün bir otel. Girişin üstündeki Latince yazıta göre onu Kont Petar Smekja bin yedi yüz altmış dört yılında yaptırdı. Cepheleri Korčula adasının taşından. Evin bir zemin katı, iki katı ve çatıda bir seyir köşkü var. Kotor Körfezi'nin en büyük saraylarından biri olarak anılır. Sağında küçük Aziz Markos Kilisesi duruyor. Perast'ın sarayları on iki kardeşlikte bir araya gelmiş ailelere aitti. Burada bu kardeşliklere kazada denirdi. Kardeşlikler kasaba yönetimini seçerdi. On altıncı yüzyılın sonunda Perast, Kotor'dan ayrılarak bağımsız bir belde oldu. Kardeşliklerin özel bir onuru da vardı. Adamları, Venedik Cumhuriyeti'nin ana savaş sancağını amiral gemisinde korurdu. Sancaktarlara gonfaloniyer denirdi. Kaynaklara göre bunlardan yedisi bin beş yüz yetmiş bir yılındaki İnebahtı Savaşı'nda sancağı savunurken öldü. Buna karşılık Perast, Venedik'ten ticaret ve denizcilikte ayrıcalıklar alıyordu. Gördüğünüz sarayların parası da buradan geldi.

Burada üç Perastlının büstleri var. Ressam Tripo Kokolja ile adada tanışacaksınız. Şimdi iki denizcinin hikâyesi. Bin altı yüz altmış üç yılında doğan Marko Martinović, denizci ve matematikçiydi. Bin altı yüz doksan sekiz yılında Venedik Senatosu ona on yedi Rus soylusunun eğitimini verdi. Onları, bir donanma kuran ve denizi bilen subaylara ihtiyaç duyan Çar Büyük Petro göndermişti. Martinović onlara burada, Perast'ta denizcilik öğretti. Öğrencilerinden Prens Dmitri Golitsin'e gemi yapımı üzerine bir inceleme ithaf etti. Geldiğiniz sahil yolu bugün onun adını taşıyor. İkinci büst, Başpiskopos Andrija'nın yeğeni Matija Zmajević'e ait. Bin altı yüz seksen yılında burada doğdu. Vicko Bujović'in öldürülmesinden sonra bu işe karışmakla suçlandı ve Perast'tan ayrıldı. İstanbul üzerinden Rusya'ya ulaştı ve Büyük Petro'nun hizmetine girdi. Baltık'ta İsveç'e karşı savaştı ve amiral rütbesine yükseldi. Moskova'da gömülüdür. Böylece küçük bir kasaba, Rus donanmasına hem bir öğretmen hem de bir amiral vermiş oldu.

Karşınızda denizcilerin koruyucu azizi Aziz Nikola'nın bölge kilisesi ve elli beş metre yüksekliğindeki çan kulesi duruyor. Kule denizden çok uzaktan görülür. Bin altı yüz doksan bir yılında Korčula taşından tamamlandı. Venedikli mimar Giuseppe Beati tasarladı, Ivan Krstitelj Škarpa inşa etti. Kilisenin bugünkü hali bin altı yüz on altı yılından kalma. Cephede, Perast halkının on beş Mayıs bin altı yüz elli dört tarihinde bir Osmanlı ordusuna karşı kazandığı zaferi anlatan bir yazıt var. Perast bu zaferi bugün hâlâ her Mayıs ayında kutlar. Eski kilisenin arkasında, çok daha büyük yeni bir kilisenin duvarları yükselir. Temel taşı bin yedi yüz kırk yılında atıldı, ama yapı hiç bitirilmedi. Bin sekiz yüz civarında Napolyon savaşları çalışmaları durdurdu. Perast'ta Venedik yönetimi de bu kilisede sona erdi. Napolyon Venedik Cumhuriyeti'ni ortadan kaldırınca, yirmi üç Ağustos bin yedi yüz doksan yedi tarihinde Perast halkı cumhuriyetin bayrağını indirdi ve törenle ana sunağın altına gömdü. Kaptan Josip Visković bir veda konuşması yaptı. Sözleri hâlâ hatırlanır: sen bizimle, biz seninle.

Bu saray, Venedik bayrağını gömen kaptanın ailesi Viskovićlere aitti. Ailenin arşivi ve kütüphanesi bugün Perast Kent Müzesi'nin koleksiyonunun bir parçası. Kasabanın meydandan Pešovo burnuna kadar uzanan bu kısmına Luka, yani liman denir. Perast'ın eski tersaneleri buradaydı. İlki daha on dördüncü yüzyılda anılır. Bin beş yüz on iki yılında Perast'ın altmış gemisi vardı. On sekizinci yüzyılın ortasında, en parlak döneminde, filo yaklaşık yüz büyük gemiden oluşuyordu ve kasabada bin altı yüz kadar kişi yaşıyordu. Perast gemileri bütün Akdeniz'de dolaşır, İngiltere'ye ve Hollanda'ya kadar giderdi. Denizde kazanılan para, çevrenizde gördüğünüz saraylara ve kiliselere dönüştü. Venedik Cumhuriyeti'nin çöküşü, ardından on dokuzuncu yüzyılda buharlı gemiler bu yükselişi sona erdirdi. Bugün Perast, iki yüz kişiden biraz fazla nüfusuyla sakin bir yer. Liman mahallesinde başka denizci ailelerin sarayları da var; bunlar arasında Balović, Bronza ve Mrša sarayları sayılabilir.

Tekne kıyıdan uzaklaşırken Perast'a bütün olarak bakın. Kasaba, yaklaşık sekiz yüz yetmiş metre yüksekliğindeki Aziz İlyas Dağı'nın eteğinde uzanır. Evlerin üstünde, yamaçta Kutsal Haç kalesini görürsünüz. Perast'ın hiçbir zaman Kotor gibi surları olmadı. Kendini bu kaleyle ve on altıncı ile on yedinci yüzyıllarda yapılmış dokuz kuleden oluşan bir zincirle savundu. Kasaba, Risan ve Kotor körfezleri arasındaki bir burunda, körfezin en dar yeri olan Verige boğazının karşısında yer alır. Bu geçidi tutan, Kotor yolunu kontrol ederdi. Bu yüzden burada yüzyıllar boyunca Osmanlılarla ve korsanlarla savaşıldı. Bin altı yüz yirmi dört yılında kasaba yağmalandı, otuz yıl sonra ise halk Perast'ı başarıyla savundu ve bu zaferi bugün hâlâ kutluyor. Teknenin önünde iki ada var. Solda, daha yakında, selvileri ve taş kilisesiyle Aziz Yorgi Adası. Bu ada doğaldır. Sağda, mavi kubbesi ve yuvarlak çan kulesiyle, insan eliyle yapılmış Kayalıkların Meryem Ana'sı Adası. Oraya yanaşacaksınız.

Kayalıkların Meryem Ana'sı Adası'na yanaşıyorsunuz. Adanın yerel adı, denizdeki kayayı anlatan eski bir yöresel kelimeden gelir. Rivayete göre yirmi iki Temmuz bin dört yüz elli iki tarihinde Perastlı Mortešić kardeşler bu kayanın üzerinde Çocuk İsa'lı Meryem Ana ikonası buldular. İkonayı Perast'a götürdüler, ama anlatılana göre ikona kayaya geri döndü. Bunun üzerine denizciler buraya bir kilise yapmaya karar verdiler. Yüzyıllar boyunca kayanın çevresine taşlar ve eski gemiler batırdılar, sonunda denizden bir ada yükseldi. Bugün yaklaşık üç bin metrekarelik bir alanı kaplıyor. Gelenek hâlâ yaşıyor. Her yıl yirmi iki Temmuz'da, alacakaranlıkta, Perast'tan birbirine bağlanmış, süslü ve taşla yüklü teknelerden oluşan bir alay yola çıkar. Adanın yanında taşlar denize atılır, ardından dualar ve şarkılar gelir. Bu geleneğe fašinada denir. Kilise bin altı yüz otuz yılında yapıldı. Bin altı yüz altmış yedi depreminde hasar gördü ve sekizgen kubbesi ile yuvarlak çan kulesiyle bugünkü biçimini bin yedi yüz yirmi beş yılında aldı. Adaya giriş ücretsizdir. Burası hâlâ kullanılan bir kutsal mekân, lütfen ayin sırasında fotoğraf çekmeyin.

Yukarı bakın. Tavan ve duvarlar, bin altı yüz altmış bir yılında doğan Perastlı Barok ressam Tripo Kokolja'nın resimleriyle kaplı. Bu kilise için altmış sekiz resim yaptı. Onları Başpiskopos Andrija Zmajević ısmarladı ve konularını da o seçti: Meryem Ana'nın hayatından sahneler, peygamberler ve kâhine kadınlar. En büyük resim olan Meryem'in Ölümü yaklaşık on metre uzunluğunda. Ana sunakta Çocuk İsa'lı Meryem Ana ikonası duruyor. Rivayete göre kayanın üstünde bulunan ikona budur. Sedir ağacı üzerine yapılmıştır ve Kotorlu ressam Lovro Dobričević'e atfedilir. Şimdi çevrenizdeki duvarlara bakın. İki binden fazla gümüş adak levhasıyla kaplı. Denizciler ve aileleri bunları fırtınadan, savaştan ya da hastalıktan kurtuldukları için şükran olarak bağışladı. Birçoğunda dalgaların üstünde bir gemi görülür. Latince bir cümle sık sık tekrarlanır: Votum feci, gratiam accepi. Adak adadım, lütfa eriştim.

Kilisenin yanındaki müze, Perastlı denizcilerin armağanlarını saklıyor. Adak resimleri, kaptanlarının sağ salim döndüğü fırtınadaki ya da savaştaki gemileri gösterir. On yedinci yüzyıldan yirminci yüzyıla kadar yapılmışlardır. Perast evlerinden eşyalar da var. En çok ilgiyi bir işleme çeker. Onu Hijacinta Kunić, kızlık soyadıyla Mijović, işlemiş ve bin sekiz yüz yirmi sekiz yılında imzalamış. Çocuk İsa'lı Meryem Ana'yı gösteriyor ve ipek, altın ve gümüş iplikle işlenmiş. Rivayete göre sevdiğinin denizden dönmesini beklerken uzun yıllar bu iş üzerinde çalışmış ve meleklerin saçları için kendi saçını kullanmış. Açık ve koyu ipliklere yakından bakın. Çıkarken kapının üstündeki çiçek demetlerine dikkat edin. Geleneğe göre gelinler bu kilisede evlendikten sonra onları buraya bırakır.

Karşınızda Aziz Yorgi Adası var. Kayalıkların Meryem Ana'sı'nın aksine doğal yollarla oluşmuştur. Adada Aziz Yorgi Benediktin manastırı bulunur. İlk başrahibi bin yüz altmış altı yılında anılır. Manastırı Kotor halkı desteklerdi ve başında Kotorlu soylular vardı. Perast güçlenmeden önce bu ada Kotor'a aitti ve körfezin bu bölümüne girişi korurdu. Selvilerin arasında bir mezarlık var. Yüzyıllar boyunca burada Perast halkı, denizcileri ve soyluları gömüldü. On yedinci yüzyılın ortasında bu manastırın başrahibi, Piskopos Sarayı'ndan tanıdığınız aynı Andrija Zmajević'ti. Aziz Yorgi Adası'na genellikle çıkılamaz. Onu buradan ya da dönüşte tekneden seyredin. Suyun öte yanındaki Perast'a da bakın. Buradan çan kulelerinin ve sarayların kıyı boyunca nasıl sıralandığı görülür, tıpkı eve dönen kaptanların gördüğü gibi.