Stari BarŞehir kapısından iç kaleye ve su kemerine yürüyüş

Karşınızda Omerbašić Camii var. Cami bin altı yüz altmış iki yılında, surların dışında, kalenin altında gelişen mahallede yapıldı. Barlı bir tüccar ve soylu olan Ömer Başa, iki oğluyla birlikte yaptırdı. Cami sade, dikdörtgen planlıdır; minaresi güneybatı duvarına bitişiktir. Anlatılana göre Ömer Başa bir akşam şehre dönerken akşam namazından önce kapıya yetişememiş. Namazın onu nerede yakalarsa orada bir cami yaptıracağına dair adak adamış. Aynı avluda bin altı yüz on iki yılından kalma Hasan Dede'nin, yani Derviş Hasan'ın türbesi bulunur. Türbe camiden yarım yüzyıl daha eskidir. İçinde yeşil örtüyle örtülü bir mezar ve yaklaşık üç buçuk asırlık olduğu söylenen bir derviş külahı vardır. Cami, devlet koruması altında bir kültür anıtıdır ve bugün de ibadete açıktır. İçeri girerseniz namaz vakitlerine saygı gösterin ve uygun giyinin.

Burası Stari Bar'ın ana kapısı. Şehir, doğu ve güney yanlarını uçurumların koruduğu bir kayalığın üzerindedir. Bu yüzden surlar en güçlü hâlini burada, kuzeybatıda alır; şehre yalnızca bu taraftan yaklaşılabiliyordu. Gördüğünüz surların büyük kısmını on altıncı yüzyılda Venedikliler yaptı. Venedik, on beşinci yüzyılın ortasından bin beş yüz yetmiş bir yılına kadar Bar'ı yönetti; o yıl şehri Osmanlılar aldı. Girişte Venedik'in simgesi olan Aziz Markos'un kanatlı aslanının kabartmasını arayın. Kapının arkasında eski gümrük binası var. Bugün burası bir ziyaretçi merkezi; Stari Bar'ın altı yapısını artırılmış gerçeklikle görebilirsiniz. Surların içinde yaklaşık dört buçuk hektarlık bir arkeolojik alan uzanır. Burada iki yüz elliden fazla yapının kalıntısı vardır: kiliseler, saraylar, evler ve zeytinyağı değirmenleri.

Karşınızda Başpiskoposluk Sarayı var; surların içinde restore edilmiş az sayıdaki binadan biri. Bugün burada Bar şehrinin arkeoloji koleksiyonu sergileniyor. Adı, Bar'ın bir dini merkez olduğu zamanları hatırlatır. Bin seksen dokuz yılında Bar bir başpiskoposluk merkezi oldu. Şehir o zaman bile eskiydi. Bu kayalıkta ilk yaşayanlar İlirlerdi. Yazılı kaynaklar Bar'dan dokuzuncu yüzyılda Antibari adıyla söz eder. Bin kırk iki yılında Bar Muharebesi'nde Duklja prensi Vojislav bir Bizans ordusunu yendi. Bu zafer bağımsız bir Duklja'nın yolunu açtı; oğlu Mihailo da bin yetmiş yedi yılında kral olarak taç giydi. Daha sonra Bar'ı Nemanjić hanedanı, ardından Venedik, ardından Osmanlılar, bin sekiz yüz yetmiş sekizden itibaren de Karadağ yönetti. Her biri çevrenizdeki taşlarda iz bıraktı.

Burası saat kulesi. Bar Turizm Örgütü'ne göre burada Osmanlı fethinden önce de bir kule vardı. Kule bin yedi yüz elli üç yılında yeniden yapıldı ve doğulu görünümünü o zaman kazandı. Saat, o dönemde camileri, hamamı ve çarşısıyla bir Osmanlı şehri olan Bar'ın vaktini gösteriyordu. Saatin mekanizmasıyla bugün de Eski Şehir'i yöneten Bar Kültür Merkezi ilgileniyor. Kulenin yaklaşık otuz metre doğusunda on dördüncü yüzyıldan kalma Azize Katerina Kilisesi'nin kalıntıları var. Bu, Stari Bar'da korunup restore edilen iki Orta Çağ kilisesinden biri. Diğeri, bugün bir fotoğraf sergisine ev sahipliği yapan Azize Veneranda Kilisesi. Şehrin üzerindeki dağlara bakın. Bu Rumija'dır. Eteğindeki, yaklaşık üç kilometre uzaktaki bir kaynaktan su, ileride göreceğiniz su kemeriyle şehre gelirdi. Stari Bar'ın neredeyse tamamı gibi, şehrin bu kısmı da on beş Nisan bin dokuz yüz yetmiş dokuz depreminde ağır hasar gördü.

Bu düzlükte, Bar'ın koruyucu azizi Aziz Yorgi'nin katedrali yükseliyordu. Şehrin ana kilisesiydi; on ikinci yüzyılın sonunda, daha eski Aziz Teodor Kilisesi'nin temelleri üzerine yapılmıştı. Osmanlılar Bar'ı aldığında katedral yıkılmadı. Bin altı yüz kırk dokuz yılında Sultan Ahmed Camii'ne dönüştürüldü. Böylece aynı bina yüzyıllar boyunca iki dine hizmet etti. Son, şehrin Karadağ tarafından alınmasından sonra geldi. Yeni yönetim eski katedral ve camide barut depoladı. Bin sekiz yüz seksen bir yılında depoya yıldırım düştü. Patlama binayı ve çevresindeki pek çok evi yıktı, can kayıpları da oldu. Katedralden geriye yalnızca gördüğünüz temeller kaldı. Bu son felaket değildi. Bin dokuz yüz on iki yılında şehirde cephane patladı, bin dokuz yüz yetmiş dokuz depremi de geriye kalanların çoğunu yıktı. Stari Bar'ın bugün bir harabeler şehri olmasının nedeni budur.

Burası iç kale, Stari Bar'ın en yüksek ve en iyi savunulan kısmı. Kale içinde bir kaleydi; düşman şehir surlarını aşarsa son sığınaktı. İç kalenin en eski duvarları onuncu yüzyıldan kalmadır, savunma sisteminin büyük kısmı ise on beşinci yüzyılın başında yapıldı. İç kalenin kendi su sarnıcı vardı. Osmanlı döneminde yeniden düzenlendi ve yanına bir baruthane eklendi. Uzun Osmanlı yönetimi de burada sona erdi. Kasım bin sekiz yüz yetmiş yedide, Mašo Vrbica komutasındaki Karadağ ordusu şehri kuşattı. Osmanlı garnizonunun komutanı İbrahim Bey'di. Şehir haftalarca topla dövüldü, ama garnizon teslim olmadı. Ancak Ocak bin sekiz yüz yetmiş sekiz başında, susuz kalınca teslim oldu. Bunun nasıl olduğunu bir sonraki durakta duyacaksınız. Aynı yıl Berlin Kongresi'nde Bar, Karadağ'a bırakıldı. İç kaleden Bar ovası, yeni şehir ve batıda deniz görünür. Duvarlara tırmanmayın; korkuluk yoktur.

Kuzey surlarının altında, vadinin karşısında su kemerini görüyorsunuz. Farklı genişlikte on yedi kemeri olan taş bir su yoludur. Osmanlı döneminde, on altıncı yüzyılın sonunda ya da on yedinci yüzyılın başında yapıldı; kaynaklar kesin tarih konusunda farklı bilgiler veriyor. Su, yaklaşık üç kilometre uzaktaki bir kaynaktan gelirdi. Köprünün üst kısmından, birbirine geçirilmiş pişmiş toprak borulardan akardı. Bir kayalığın üzerindeki şehir için bu su yolu bir hayatta kalma meselesiydi. Bunu Karadağlılar da biliyordu. Beş Ocak bin sekiz yüz yetmiş sekizde su kemerini iki yüz yirmi beş kilogram patlayıcıyla havaya uçurdular ve şehrin suyunu kestiler. Birkaç gün içinde garnizon teslim oldu. Bin dokuz yüz yetmiş dokuz depreminde su kemeri tamamen çöktü. Daha sonra yeniden yapıldı ve bugün yine vadinin üzerinden geçiyor. Karadağ'da günümüze ulaşan tek su kemeridir.

Bu yüksek duvarlar ve kemerler, on üçüncü yüzyılın sonunda yapılan Fransisken Aziz Nikola Manastırı'ndan kalanlardır. Şehrin eski tasvirleri manastırı, Sırp kralı Birinci Uroš'un eşi Kraliçe Jelena ile ilişkilendirir. Kilisenin duvarlarına dikkatle bakın. Üzerlerinde azizleri gösteren Orta Çağ fresklerinin parçaları korunmuştur. Osmanlı fethinden sonra kilise camiye dönüştürüldü. Aziz Yorgi Katedrali gibi o da barut yüzünden yok oldu, ama daha sonra. Bin dokuz yüz on iki yılında bir cephane patlaması camiyi yıktı. Bin sekiz yüz yetmiş sekizden sonra insanlar surların içindeki şehri terk etti; bu yüzden burada eski katmanlar hiçbir zaman yenileriyle örtülmedi. Romanesk, Gotik ve Osmanlı yapıları yan yana durur. Yakında, bugün lapidaryum olarak kullanılan eski baruthane var. Burada Stari Bar yapılarından, beşinci yüzyıldan on dokuzuncu yüzyıla uzanan altı yüz elliden fazla işlenmiş taş parça sergileniyor.

Burası hamam, Osmanlı döneminden bir Türk hamamı. Bina düzensiz dikdörtgen planlıdır ve birkaç odası vardır. Kare biçimli orta odanın üzerinde bir kubbe bulunur. Kubbedeki ve tonozlardaki küçük açıklıklar içeriye ışık ve hava alırdı. Osmanlı şehirlerinde hamam yalnızca yıkanılan bir yer değil, aynı zamanda buluşma ve sohbet yeriydi. Bina restore edildi ve gezilebiliyor. Etrafınıza bakın ve bu alanın bir zamanlar ne kadar sık yapılaşmış olduğunu hayal edin. Venedik döneminde, şehrin tasvirlerine göre surların içinde otuz kadar saray, on altı kilise ve manastır ve birkaç yüz ev vardı. Bugün bu harabeler şehrini giderek daha fazla insan geziyor. İki bin yirmi altı yılında Ocak'tan yirmi Eylül'e kadar Stari Bar'ı yüz kırk yedi binden fazla kişi ziyaret etti.

Bu dik taş sokak Stari Bar'ın eski çarşısıdır. Osmanlı döneminde surların altında ortaya çıktı, bugün gördüğünüz görünümünü ise on sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıllarda kazandı. Koruma altındaki bir kültür anıtıdır. Şehrin düşmesinden ve büyük patlamalardan sonra hayat surların içine bir daha dönmedi. Burada, surların altında sürdü. Yeni şehir kıyıda, limanın yanında büyüdü. İskelenin yanındaki yerleşimin adı bin dokuz yüz sekiz yılında Novi Bar, yani Yeni Bar oldu; o zamandan beri bu bölgeye Stari Bar, yani Eski Bar denir. Bugün çarşıda zanaat dükkânları, kafeler ve zeytinyağı, bal ve hediyelik eşya satan dükkânlar var. Her Kasım ayında burada zeytin ve zeytinyağı panayırı Maslinijada düzenlenir. Yazın Barski ljetopis festivali de Eski Şehir'de etkinlikler yapar. Hâlâ vaktiniz varsa, isteğe bağlı bir durak kaldı: buradan yaklaşık iki kilometre uzaktaki Mirovica'da Yaşlı Zeytin Ağacı.

Burası Mirovica'daki Yaşlı Zeytin Ağacı, Bar'ın simgesi. Bar Belediyesi ağacın iki bin iki yüz yaşından büyük olduğunu belirtiyor. İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi'nin Bar çevresindeki zeytin ağaçlarından alınan örnekler üzerinde yaptığı analiz, yaşını yaklaşık iki bin iki yüz kırk olarak tahmin etti. Bu kesin bir tarih değil, bir tahmin; ama Avrupa'nın bu bölgesindeki en yaşlı ağaçlardan biri olduğu kesin. Ağaç yerel žutica çeşidindendir ve hâlâ meyve verir. Bin dokuz yüz altmış üç yılından beri yasayla korunan bir doğal anıttır. Rivayete göre Mirovica adını barış anlamına gelen kelimeden alır: küs aileler bu ağacın altında barışırmış. Bar yöresi yüzyıllardır zeytinle geçinir. Bugün burada yüz binden fazla zeytin ağacı vardır. Her Kasım ayında ağacın yanında, bin dokuz yüz seksen yediden beri düzenlenen bir çocuk sanatı festivali olan Yaşlı Zeytin Ağacının Altında Buluşmalar yapılır.