Stari BarSpacer od bramy miejskiej do cytadeli i akweduktu

Przed wami meczet Omerbašicia. Zbudowano go w tysiąc sześćset sześćdziesiątym drugim roku, poza murami miasta, w dzielnicy, która wyrosła pod twierdzą. Ufundował go Omer-baša, kupiec i szlachcic z Baru, razem z dwoma synami. Meczet jest prosty, na planie prostokąta, a minaret dobudowano do ściany południowo-zachodniej. Według przekazu Omer-baša wracał pewnego wieczoru do miasta i nie zdążył do bramy przed wieczorną modlitwą. Ślubował, że zbuduje meczet w miejscu, w którym zastanie go modlitwa. Na tym samym dziedzińcu stoi grobowiec Hasana-dede, derwisza Hasana, z tysiąc sześćset dwunastego roku. Jest o pół wieku starszy od meczetu. W środku jest grób pod zielonym suknem i czapka derwisza, która ma podobno około trzech i pół wieku. Meczet jest chronionym zabytkiem, a przy tym wciąż czynną świątynią. Jeśli wchodzicie, uszanujcie porę modlitwy i ubierzcie się skromnie.

To główna brama Stari Baru. Miasto stoi na skale, którą od wschodu i południa chronią urwiska. Dlatego mury są najmocniejsze tutaj, od północnego zachodu, jedynej strony, z której dało się podejść do miasta. Większość murów, które widzicie, zbudowali Wenecjanie w szesnastym wieku. Wenecja rządziła Barem od połowy piętnastego wieku do tysiąc pięćset siedemdziesiątego pierwszego roku, kiedy miasto zdobyli Osmanowie. Przy wejściu poszukajcie płaskorzeźby skrzydlatego lwa świętego Marka, herbu Wenecji. Za bramą stoi dawny urząd celny. Dziś działa tu centrum dla zwiedzających, w którym sześć budowli Stari Baru można zobaczyć w rozszerzonej rzeczywistości. W obrębie murów leży stanowisko archeologiczne o powierzchni około czterech i pół hektara, z pozostałościami ponad dwustu pięćdziesięciu budowli: kościołów, pałaców, domów i tłoczni oliwy.

Przed wami Pałac Arcybiskupi, jeden z nielicznych odbudowanych budynków w obrębie murów. Dziś mieści się w nim kolekcja archeologiczna miasta Bar. Nazwa przypomina czasy, gdy Bar był ośrodkiem kościelnym. W tysiąc osiemdziesiątym dziewiątym roku Bar został siedzibą arcybiskupa. Miasto było już wtedy stare. Pierwsi na tej skale mieszkali Ilirowie. Źródła pisane wspominają Bar w dziewiątym wieku, pod nazwą Antibari. W tysiąc czterdziestym drugim roku, w bitwie pod Barem, książę Duklji Wojsław pokonał wojska bizantyjskie. To zwycięstwo otworzyło drogę do niezależnej Duklji, a jego syn Michał został koronowany na króla w tysiąc siedemdziesiątym siódmym roku. Później Barem rządzili Nemanicie, potem Wenecja, potem Osmanowie, a od tysiąc osiemset siedemdziesiątego ósmego roku Czarnogóra. Każda z tych władz zostawiła ślad w kamieniu wokół was.

To wieża zegarowa, sahat-kula. Według organizacji turystycznej Baru wieża stała tu jeszcze przed podbojem osmańskim. W tysiąc siedemset pięćdziesiątym trzecim roku przebudowano ją i wtedy nabrała orientalnego wyglądu. Zegar odmierzał czas miastu, które było wówczas osmańskie, z meczetami, łaźnią i bazarem. O mechanizm zegara do dziś dba Centrum Kultury Bar, które zarządza Starym Miastem. Około trzydziestu metrów na wschód od wieży są ruiny kościoła Świętej Katarzyny z czternastego wieku. To jeden z dwóch średniowiecznych kościołów Stari Baru, które zabezpieczono i odnowiono. Drugi to kościół Świętej Wenerandy, w którym jest dziś wystawa fotografii. Spójrzcie na góry nad miastem. To Rumija. Ze źródła u jej stóp, oddalonego o około trzy kilometry, woda płynęła do miasta akweduktem, który zobaczycie później. Jak niemal cały Stari Bar, również ta część miasta mocno ucierpiała w trzęsieniu ziemi piętnastego kwietnia tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego dziewiątego roku.

Na tym placu stała katedra Świętego Jerzego, patrona Baru. Był to główny kościół miasta, zbudowany pod koniec dwunastego wieku na fundamentach starszego kościoła Świętego Teodora. Gdy Osmanowie zajęli Bar, katedry nie zburzono. W tysiąc sześćset czterdziestym dziewiątym roku zamieniono ją w meczet sułtana Ahmeda. Ten sam budynek przez wieki służył więc dwóm religiom. Koniec przyszedł po zdobyciu miasta przez Czarnogórę. Nowa władza trzymała proch w dawnej katedrze i meczecie. W tysiąc osiemset osiemdziesiątym pierwszym roku w magazyn uderzył piorun. Wybuch zniszczył budynek i wiele domów wokół, były też ofiary. Z katedry zostały tylko fundamenty, które widzicie. To nie było ostatnie nieszczęście. W tysiąc dziewięćset dwunastym roku w mieście wybuchła amunicja, a trzęsienie ziemi z tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego dziewiątego roku zburzyło wiele z tego, co zostało. Dlatego Stari Bar jest dziś miastem ruin.

To cytadela, najwyższa i najlepiej broniona część Stari Baru. Była twierdzą w twierdzy, ostatnim schronieniem, gdyby wróg przełamał mury miasta. Najstarsze mury cytadeli pochodzą z dziesiątego wieku, a większość umocnień powstała na początku piętnastego. Cytadela miała własną cysternę na wodę. W czasach osmańskich ją przebudowano, a obok dobudowano prochownię. Tu skończyły się też długie rządy osmańskie. W listopadzie tysiąc osiemset siedemdziesiątego siódmego roku czarnogórska armia pod dowództwem Maša Vrbicy obległa miasto. Osmańskim garnizonem dowodził Ibrahim-bej. Miasto tygodniami ostrzeliwano z dział, ale garnizon się nie poddawał. Skapitulował dopiero na początku stycznia tysiąc osiemset siedemdziesiątego ósmego roku, gdy zabrakło mu wody. Jak do tego doszło, usłyszycie na następnym przystanku. W tym samym roku na kongresie berlińskim Bar przyznano Czarnogórze. Z cytadeli widać równinę Baru, nowe miasto i morze na zachodzie. Nie wchodźcie na mury, nie ma barierek.

Pod północnymi murami, po drugiej stronie doliny, widzicie akwedukt. To kamienny wodociąg z siedemnastoma łukami różnej szerokości. Zbudowano go w czasach osmańskich, pod koniec szesnastego albo na początku siedemnastego wieku; źródła podają różne daty. Woda płynęła ze źródła oddalonego o około trzy kilometry. Biegła górą mostu, glinianymi rurami wsuniętymi jedna w drugą. Dla miasta na skale ten wodociąg był sprawą przetrwania. Wiedzieli o tym także Czarnogórcy. Piątego stycznia tysiąc osiemset siedemdziesiątego ósmego roku wysadzili akwedukt dwustu dwudziestoma pięcioma kilogramami materiału wybuchowego i odcięli miastu wodę. Po kilku dniach garnizon się poddał. W trzęsieniu ziemi w tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym dziewiątym roku akwedukt całkowicie się zawalił. Później go odbudowano i dziś znów przecina dolinę. To jedyny zachowany akwedukt w Czarnogórze.

Te wysokie mury i łuki to pozostałości franciszkańskiego klasztoru Świętego Mikołaja, zbudowanego pod koniec trzynastego wieku. Dawne opisy miasta wiążą go z królową Heleną, żoną serbskiego króla Urosza Pierwszego. Przyjrzyjcie się ścianom kościoła. Zachowały się na nich fragmenty średniowiecznych fresków z postaciami świętych. Po podboju osmańskim kościół zamieniono w meczet. Podobnie jak katedrę Świętego Jerzego, i jego zniszczył proch, ale później. W tysiąc dziewięćset dwunastym roku meczet zniszczył wybuch amunicji. Po tysiąc osiemset siedemdziesiątym ósmym roku ludzie opuścili miasto w murach, więc dawne warstwy nigdy nie zostały tu przykryte nowymi. Romańskie, gotyckie i osmańskie budowle stoją obok siebie. Niedaleko jest dawna prochownia, dziś lapidarium. Wystawiono w niej ponad sześćset pięćdziesiąt rzeźbionych kamiennych fragmentów budowli Stari Baru, od piątego do dziewiętnastego wieku.

To hamam, łaźnia turecka z czasów osmańskich. Budynek ma nieregularny, prostokątny plan i kilka pomieszczeń. Nad centralną, kwadratową salą wznosi się kopuła. Małe otwory w kopule i sklepieniach wpuszczały do środka światło i powietrze. W osmańskich miastach hamam był nie tylko miejscem kąpieli, ale też spotkań i rozmów. Budynek jest odnowiony i można go zwiedzać. Rozejrzyjcie się i wyobraźcie sobie, jak gęsto była tu kiedyś zabudowa. W czasach weneckich, według opisów miasta, w obrębie murów było około trzydziestu pałaców, szesnaście kościołów i klasztorów oraz kilkaset domów. Dziś to miasto ruin odwiedza coraz więcej ludzi. Od stycznia do dwudziestego września dwa tysiące dwudziestego szóstego roku Stari Bar odwiedziło ponad sto czterdzieści siedem tysięcy osób.

Ta stroma kamienna uliczka to stary bazar Stari Baru, czarszija. Powstał w czasach osmańskich pod murami miasta, a obecny wygląd zyskał w osiemnastym i dziewiętnastym wieku. Jest chronionym zabytkiem. Po upadku miasta i wielkich wybuchach życie nie wróciło już za mury. Toczyło się dalej tutaj, pod nimi. Nowe miasto wyrosło na wybrzeżu, przy porcie. Osadę przy przystani nazwano Novi Bar, czyli Nowy Bar, w tysiąc dziewięćset ósmym roku, i od tego czasu ta okolica nazywa się Stari Bar, czyli Stary Bar. Dziś na bazarze są warsztaty rzemieślników, kawiarnie i sklepy z oliwą, miodem i pamiątkami. Co roku w listopadzie odbywa się tu Maslinijada, targi oliwek i oliwy. Latem w Starym Mieście odbywają się też wydarzenia festiwalu Barski ljetopis. Jeśli macie jeszcze czas, został dodatkowy przystanek: Stara Oliwka w Mirovicy, około dwóch kilometrów stąd.

To Stara Oliwka w Mirovicy, symbol Baru. Gmina Bar podaje, że ma ponad dwa tysiące dwieście lat. Analiza próbek drzew oliwnych z okolic Baru, wykonana przez Wydział Leśny Uniwersytetu w Stambule, oszacowała jej wiek na około dwa tysiące dwieście czterdzieści lat. To szacunek, a nie dokładna data, ale z pewnością jest to jedno z najstarszych drzew w tej części Europy. Drzewo należy do miejscowej odmiany žutica i wciąż owocuje. Od tysiąc dziewięćset sześćdziesiątego trzeciego roku jest prawnie chronione jako pomnik przyrody. Według podania nazwa Mirovica pochodzi od słowa oznaczającego pokój: pod tym drzewem godziły się skłócone rodziny. Okolice Baru od wieków żyją z oliwek. Dziś rośnie tu ponad sto tysięcy drzew oliwnych. Co roku w listopadzie odbywają się tu Spotkania pod Starą Oliwką, festiwal twórczości dzieci organizowany od tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego siódmego roku.