Cetinje, stara kraljevska prijestonicaŠetnja od dvora do poslanstava

Stojite na Dvorskom trgu. Crvena zgrada sa balkonom iznad ulaza je dvor kralja Nikole. Građen je od hiljadu osamsto šezdeset treće do hiljadu osamsto šezdeset sedme godine, a prvo je bio namijenjen knjaginji Darinki, udovici knjaza Danila. Kada je Darinka napustila Crnu Goru, u dvor se iz Biljarde preselio knjaz Nikola sa porodicom. Narod je novu zgradu prozvao Palac. Nikola je vladao pedeset osam godina, najprije kao knjaz, a od hiljadu devetsto desete kao kralj. Za proglašenje kraljevine dvor je obnovljen. Kćerke Nikole i kraljice Milene udale su se na evropske dvorove. Jelena je postala kraljica Italije, Milica i Anastasija udale su se za ruske velike knezove, a Zorka za Petra Karađorđevića, kasnijeg srpskog kralja. Zato su Nikolu zvali tastom Evrope. Od hiljadu devetsto dvadeset šeste ovo je muzej. U prizemlju su kraljevski i diplomatski salon, portreti evropskih rođaka, oružje, zastave i odlikovanja, a na spratu porodične sobe.

Ovaj zeleni plato zove se Ćipur, i ovdje počinje istorija Cetinja. Ivan Crnojević, gospodar Zete, povukao se pred Osmanlijama sa Oboda, kod današnje Rijeke Crnojevića, u ovu zaklonjenu dolinu pod Lovćenom. Hiljadu četristo osamdeset druge godine podigao je ovdje dvor, a dvije godine kasnije manastir posvećen Bogorodici. Taj manastir je stradao hiljadu šesto devedeset druge. Mlečani koji su ga držali digli su ga u vazduh dok su se povlačili. Ostaci njegovih temelja vide se oko crkve. Crkvu ispred vas podigao je kralj Nikola hiljadu osamsto devedesete godine, na mjestu starog manastira. U njoj su grobovi Ivana Crnojevića, kralja Nikole, kraljice Milene i dvije njihove kćerke, Ksenije i Vjere. Kralj i kraljica umrli su u izgnanstvu i bili su sahranjeni u San Remu, u Italiji. Prvog oktobra hiljadu devetsto osamdeset devete njihovi posmrtni ostaci preneseni su ovdje. Crkva je često zatvorena. Ako je otvorena, mermerni grobovi kralja i kraljice su odmah uz ulaz.

Pred vama je Cetinjski manastir, sjedište Mitropolije crnogorsko-primorske. Kada je stari manastir na Ćipuru razoren, vladika Danilo Petrović podigao je novi, ovdje, na mjestu nekadašnjeg dvora Ivana Crnojevića, od hiljadu sedamsto prve do hiljadu sedamsto četvrte godine. Ni ovaj nije bio pošteđen. U osmanskim napadima stradao je hiljadu sedamsto četrnaeste i hiljadu sedamsto osamdeset pete, i svaki put je obnovljen. Današnji izgled ima od hiljadu devetsto dvadeset sedme. Manastir čuva desnu ruku Svetog Jovana Krstitelja, česticu Časnog krsta i mošti Svetog Petra Cetinjskog, vladike i državnika s kraja osamnaestog i početka devetnaestog vijeka. U crkvi je i grob knjaza Danila. Ulaz je besplatan. Ramena i koljena moraju biti pokriveni, a ako nemate čime, na ulazu se obično daje ogrtač. Unutra se ne fotografiše i govori se tiho. Iznad manastira je stjenovito brdo Orlov krš, sa mauzolejem vladike Danila. Staza do vrha traje dvadesetak minuta.

U ovom paviljonu je reljefna karta Crne Gore, napravljena hiljadu devetsto sedamnaeste godine, za vrijeme austrougarske okupacije u Prvom svjetskom ratu. Okupatori su željeli bolji pregled nad planinskom zemljom koju su držali. Karta je od betona izlivenog na kamenoj podlozi, prema preciznim austrijskim topografskim kartama. Razmjera je jedan prema deset hiljada, a površina oko dvjesta pedeset šest kvadratnih metara. Na njoj su i djelovi susjednih zemalja. Radili su je austrougarski oficiri i stručnjaci, zarobljeni italijanski oficiri, slikari i kartografi, i crnogorski vajar Marko Brežanin. Ako uđete, potražite prvo Bokokotorski zaliv, pa planinu iznad njega. To je Lovćen. Uz njegove padine penje se stari put iz Kotora, kroz serpentine i preko Njeguša, do ove doline. Odozgo se jasno vidi koliko je Cetinje bilo zaklonjeno i od mora i od ravnice. Ulaz u paviljon se naplaćuje, a ulaznica za Biljardu važi i za reljef.

Ova duga kamena zgrada sa kulama na uglovima je Biljarda. Sagrađena je hiljadu osamsto trideset osme godine, po nacrtu Rusa Jakova Ozereckovskog, za Petra Drugog Petrovića Njegoša, vladiku, vladara i pjesnika. Stari manastir mu je postao tijesan, pa je ovdje smjestio i sebe i državne ustanove. Zgrada je duga oko sedamdeset dva metra i ima dvadeset pet soba. U njoj su zasjedali Senat i perjanici, Njegoševa garda. Ime je dobila po bilijaru, Njegoševoj omiljenoj igri, a bilijar se i danas može vidjeti u muzeju. Njegoš je umro hiljadu osamsto pedeset prve, sa nepunih trideset osam godina. Njegovo najpoznatije djelo, spjev Gorski vijenac, objavljen je hiljadu osamsto četrdeset sedme. Muzej čuva njegovu biblioteku, rukopise i lične stvari. Kasnije su u Biljardi radila ministarstva i škole. Danas je to Njegošev muzej, dio Narodnog muzeja Crne Gore. Njegošev grob je na vrhu Lovćena, u mauzoleju na Jezerskom vrhu.

Velika žuta zgrada sa satom je Vladin dom. Završena je hiljadu devetsto desete, godine kada je Crna Gora proglašena kraljevinom. Projektovao ju je italijanski arhitekta Koradini. Sa osnovom od šezdeset šest puta pedeset dva metra i unutrašnjim dvorištem, bila je tada najveća zgrada u Crnoj Gori. Ovdje su radile Vlada i Skupština, ali i pošta i telegraf, štamparija, pa i privremeno pozorište. Danas je ovo sjedište Narodnog muzeja Crne Gore, sa Istorijskim i Umjetničkim muzejom. U Umjetničkom muzeju, u prostoriji koja se zove Plava kapela, čuva se ikona Bogorodice Filermose. Pripadala je vitezovima Svetog Jovana, koji su je nosili sa Rodosa na Maltu. Kasnije je bila u Rusiji, pa je preko Danske stigla u Beograd. U Drugom svjetskom ratu sklonjena je u manastir Ostrog, a od hiljadu devetsto sedamdeset osme u Narodnom muzeju je. Zajednička ulaznica za sve muzeje kupuje se na blagajni bilo kojeg od njih.

Pred vama je bivše Francusko poslanstvo, a ovdje počinje priča o Cetinju kao gradu diplomata. Na Berlinskom kongresu hiljadu osamsto sedamdeset osme velike sile priznale su nezavisnost Crne Gore. Poslije toga u malu prijestonicu stižu poslanstva. Austrougarska je svoju zgradu dobila hiljadu osamsto devedeset devete, Rusija hiljadu devetsto treće, Italija i Francuska hiljadu devetsto desete, a Velika Britanija hiljadu devetsto dvanaeste. Turska, Bugarska, Srbija, Grčka, Njemačka, Belgija i Sjedinjene Američke Države imale su predstavništva u iznajmljenim kućama. Tako je mala prijestonica imala više od deset diplomatskih misija. Francuska zgrada se ističe među svima. Pogledajte fasadu: talasaste linije, keramičke pločice u više boja, ukrasi oko balkona i dimnjaka. To je secesija, i ovo je njena prva pojava u arhitekturi Crne Gore. Rusko i Britansko poslanstvo vidjećete kasnije na ovoj šetnji. Austrougarsko je dalje na sjeverozapadu, a Italijansko na Bulevaru crnogorskih junaka.

Ovo je Vlaška crkva, najstarija crkva na Cetinju. Natpis iznad ulaza kaže da su je stanovnici Donjeg kraja prvi put podigli hiljadu četristo pedesete godine, više od trideset godina prije nego što je Ivan Crnojević došao na Cetinje. Obnavljana je tri puta, a današnji oblik ima od hiljadu osamsto šezdeset četvrte. Sada pogledajte ogradu. Svaka njena šipka je cijev puške. Ima ih više od hiljadu petsto, a Crnogorci su ih zaplijenili od osmanskih vojnika u bici hiljadu osamsto pedeset osme i u ratovima od hiljadu osamsto sedamdeset šeste do sedamdeset osme. Ograda je postavljena hiljadu osamsto devedeset sedme. Na vrhovima cijevi su metalni šiljci u obliku koplja. U ovoj crkvi se knjaz Nikola hiljadu osamsto šezdesete vjenčao sa Milenom Vukotić. U porti su i dva stećka, srednjovjekovna nadgrobna spomenika, ostatak nekadašnjeg groblja.

Šetate Njegoševom ulicom, glavnom ulicom Cetinja, danas pješačkom. Proteže se od Francuskog poslanstva do Plavog dvorca, kroz cijeli stari centar. Kada je Cetinje postalo prijestonica priznate države, grad je počeo brzo da raste. Prvi urbanistički plan prijestonice napravio je arhitekta Josip Slade iz Trogira, isti koji je projektovao Austrougarsko poslanstvo. Grad je tada dobio i pozorište. U okviru Cetinjske čitaonice hiljadu osamsto osamdeset treće osnovano je pozorišno društvo, iako grad nije imao pozorišnu zgradu. Godinu kasnije društvo je pokrenulo gradnju zgrade koja se danas zove Zetski dom. Kraljevsko pozorište Zetski dom najstarija je pozorišna ustanova u Crnoj Gori, i proći ćete pored njega na putu do sljedeće stanice. Cetinje danas nije glavni grad. To je Podgorica. Ali Cetinje ima zvanični status prijestonice, a predsjednik Crne Gore ima rezidenciju u Plavom dvorcu, na kraju ove ulice.

Ova raskošna zgrada je bivše Rusko poslanstvo. Kamen temeljac postavljen je hiljadu devetsto godine, a zgrada je dovršena i useljena hiljadu devetsto treće. Projektovao ju je italijanski arhitekta Koradini, isti koji je kasnije radio Vladin dom. Stil je kasni barok sa elementima renesanse, a parcela, između Varoškog parka i ove ulice, ima oko tri i po hiljade kvadratnih metara. Rusija je u to vrijeme bila blizak saveznik Crne Gore. Sjetite se ograde od pušaka kod Vlaške crkve. Postavljena je godinu dana nakon što je Rusija, hiljadu osamsto devedeset šeste, poklonila Crnoj Gori trideset hiljada pušaka. Stare, zaplijenjene cijevi tada su mogle da postanu ograda. Poslije Prvog svjetskog rata u zgradi je bila učiteljska škola, a kasnije dio bolnice, stanovi i umjetnička akademija.

Crvena kuća sa bijelim prozorima je bivše Britansko poslanstvo. Na zidu je tabla: Britansko poslanstvo, od hiljadu osamsto sedamdeset devete do hiljadu devetsto šesnaeste. Britanski diplomate bili su na Cetinju skoro četrdeset godina, ali u ovoj zgradi samo četiri. Sagrađena je hiljadu devetsto dvanaeste, po nacrtu engleskog arhitekte Hartija, kao engleska seoska kuća, kakve su se tada gradile u vrtnim gradovima Engleske. Godina hiljadu devetsto šesnaesta označava kraj kraljevske prijestonice. Početkom te godine austrougarska vojska zauzela je Crnu Goru, kralj Nikola otišao je u izgnanstvo, a poslanstva su napustila Cetinje. Kralj se više nije vratio. Poslije rata Crna Gora je ušla u sastav Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Između dva svjetska rata u ovoj kući je živio ban Zetske banovine. Danas je ovdje Muzička akademija Univerziteta Crne Gore.

Pred vama je Plavi dvorac. Podignut je krajem devetnaestog vijeka za prijestolonasljednika Danila, sina kralja Nikole. U kamen temeljac urezani su stihovi knjaza Nikole. Danilo je ovdje živio do hiljadu devetsto šesnaeste. Pogledajte fasadu: plavo-bijeli zidovi i pilastri od crvenog kamena sa zlatnim kapitelima. Između dva svjetska rata u dvorcu je bila Gimnazija, a kasnije galerija i muzej. Danas je ovo rezidencija predsjednika Crne Gore. Nije otvoren kao muzej, ali se dobro vidi kroz ogradu. Ovdje se završavaju stanice naše šetnje. Do Dvorskog trga, odakle ste krenuli, ima oko tri stotine metara. Vratite se Njegoševom ulicom i na kraju skrenite lijevo, na trg.