Durmitorski prstenAudio vodič za vožnju oko Durmitora

Nalazite se u centru Žabljaka, na hiljadu četiristo pedeset šest metara nadmorske visine. Zvanična mapa prstena ga opisuje kao gradsko naselje na najvišoj nadmorskoj visini u jugoistočnoj Evropi. Po predanju, ime dolazi od riječi žaba, a koristi se od hiljadu osamsto sedamdesete godine. Tada su sagrađene crkva Svetog Preobraženja i škola. Durmitorski kraj postao je dio Crne Gore hiljadu osamsto sedamdeset osme. U Drugom svjetskom ratu Žabljak je skoro potpuno razoren, a poslije je obnovljen kao centar ljetnjeg i zimskog turizma. Danas u samom gradu živi nešto manje od dvije hiljade ljudi, a u cijeloj opštini oko tri i po hiljade. Zimi se skija na Savinom kuku, a za početnike i porodice je Javorovača, blizu centra. Prije polaska, dvije stvari. Prvo, gorivo. Na samom prstenu nema pumpe, a najbliže su u Žabljaku, Šavniku i Plužinama. Drugo, Crno jezero. Do njega se iz centra stiže pješice za oko pola sata, a staza oko jezera duga je oko tri i po kilometra. Ako vam se ne žuri, ostavite ga za kraj dana. Planina oko koje krećete zaštićena je kao Nacionalni park Durmitor od hiljadu devetsto pedeset druge, a na UNESCO-voj listi svjetske baštine je od hiljadu devetsto osamdesete. Ima četrdeset osam vrhova viših od dvije hiljade metara i osamnaest ledničkih jezera, koja ovdje zovu gorske oči.

Prilazite Bosači, malom selu na oko hiljadu šesto metara, na padinama Štuoca. Zvanična mapa bilježi da tu živi desetak ljudi, ali i da je ovdje napravljena prva žičara u regionu. Selo je nekada bilo centar zimskih sportova, sa skijaškim takmičenjima. Iz Bosače do Crnog jezera vodi kratka pješačka staza od parkinga, duga oko devetsto metara, pa je i ovo jedan od ulaza u park. Malo dalje je raskrsnica. Desno se odvaja asfaltni put od oko tri kilometra, prema Tepcima i Nadgori, do parkinga za vidikovac Ćurevac. Tu su i naplatne rampe Nacionalnog parka. Od parkinga vodi kamenita staza od oko jednog kilometra, mjestimično uska, za koju treba planirati sat vremena. Sa Ćurevca, na hiljadu šesto dvadeset pet metara, pogled seže u kanjon Tare. Po kiši je staza klizava. Na prsten se vraćate istim putem. Prsten nastavlja lijevo i počinje ozbiljan uspon kroz četinarsku šumu. Asfalt je uzak, a krivine oštre. Vozite sporo i budite spremni da se mimoilazite, ponekad i unazad do proširenja. Na usponu, sa desne strane, je tradicionalni restoran Momčilov grad, a pored njega gornja stanica ski-lifta. Sa njegovog parkinga pogled se otvara na durmitorske vrhove i na crvenkaste padine Crvene grede, visoke dvije hiljade sto šezdeset četiri metra. Ispod nje je Jablan jezero, ali ga šuma krije od puta.

Približavate se prevoju između Velikog i Malog Štuoca, na hiljadu devetsto pedeset dva metra. To je najviša tačka Durmitorskog prstena, viša i od Sedla koje vas čeka na kraju. Zovu ga i kapijom ka Maloj Crnoj Gori. Oko prevoja put ide samom ivicom kanjona Tare, a uz cestu su obilježeni vidikovci. Ako ima mjesta, stanite tamo, nikako na kolovozu. Kanjon Tare dug je sedamdeset osam kilometara, a razlika između oboda i dna dostiže hiljadu trista metara. Zvanični materijali ga opisuju kao najdublji kanjon u Evropi. Tara je, sa oko sto četrdeset pet kilometara, najduža rijeka u Crnoj Gori. Kanjon je od hiljadu devetsto sedamdeset sedme dio UNESCO-vog programa Čovjek i biosfera, a kanuima je od izvora do ušća Pive prvi put preplovljen hiljadu devetsto trideset druge. Danas je rafting Tarom jedna od najposjećenijih aktivnosti u zemlji. U rezervatu Crna poda, na obodu kanjona, rastu crni borovi visoki do pedeset metara i stari više od četiristo godina, a u stijenama i šumama duž rijeke živi sto trideset vrsta ptica. Iza prevoja počinje strm spust kroz šumu, mjestimično i jedanaest odsto. Ubacite u niži stepen prenosa i štedite kočnice. Prije nego što uđete u šumu, pogled se otvara na zapad: najprije na zatalasanu Pivsku planinu, a u daljini, na granici sa Bosnom i Hercegovinom, na oštre vrhove Bioča, Maglića i Volujka.

Ispred vas je raskrsnica za selo Mala Crna Gora, na samoj ivici kanjona Sušice. Ime nema veze sa imenom države. Potiče iz vremena turske vlasti, a zvanično je utvrđeno hiljadu devetsto pedesete, kada je selo pripalo opštini Žabljak i kada mu je dodata riječ Mala. Zimi su putevi ka selu neprohodni i ljudi su mjesecima odsječeni. Snijeg zna da napada dva metra, a vjetar pravi smetove i do deset metara. Zvanična mapa navodi da tu cijele godine živi četrnaest ljudi, isključivo od stočarstva. Crkva Svetog Spasa kod seoskog groblja je iz hiljadu osamsto osamdeset devete. Ljudi sa Žabljaka pričaju da su učitelji nekada zimi prelazili Štuoc na skijama, da bi držali nastavu u seoskoj školi. Prsten na raskrsnici skreće lijevo i ide ivicom kanjona Sušice. Kanjon je dug oko petnaest kilometara i dubok do sedamsto metara. Na vidikovcu uz put možete stati. Strane su veoma strme i rub nije ograđen, zato djecu držite za ruku i ne prilazite ivici. Zatim put u serpentinama silazi na dno kanjona. Ovo je jedan od najužih dijelova prstena i područje odrona. Kamenje se često nađe na kolovozu, naročito poslije kiše. Vozite polako, u niskom stepenu prenosa, i računajte da iza svake krivine može naići vozilo.

Na dnu kanjona put prolazi pored Sušičkog jezera. Ovo je najniži dio prstena. Jezero se svakog ljeta potpuno isuši, obično u julu i avgustu, a u proljeće i jesen se ponovo napuni. Zato ga možete zateći kao mirnu vodu ispod strmih strana kanjona, ili kao zelenu ravnicu u kojoj nema ni kapi vode. Malo dalje je planinarski dom Sušica, koji pripada Nacionalnom parku. Ne računajte da je otvoren, i ponesite vodu i hranu sa sobom. Iz kanjona vode planinarske staze ka Škrčkim jezerima i Prutašu. To su cjelodnevne planinske ture, a ne kratke šetnje. Kanjon Sušice je, zajedno sa kanjonima Tare i Drage, dio Nacionalnog parka Durmitor. Duboko u kanjonu mobilni signal može biti slab ili ga nema, pa ovdje ne računajte na navigaciju sa interneta. Ako želite da prošetate do jezera, parkirajte samo tamo gdje vozilo ne smeta prolazu, jer je put uzan i u dolini. Poslije jezera počinje uspon na drugu stranu kanjona, prema Nedajnom. Uspon je dug i mjestimično strm, sa krivinama u kojima se ne vidi naprijed. Gdje je put preuzak za dva vozila, jedno mora da stane, zato proširenje birajte na vrijeme. Zvanična mapa ne preporučuje prsten kamperima dužim od sedam metara, širim od dva metra i trideset centimetara ili višim od dva metra i devedeset centimetara.

Izašli ste iz kanjona na Pivsku planinu. Kod sela Nedajno je vidikovac Ivovac, na oko hiljadu petsto metara, gdje ima mjesta da stanete. Odavde se pogled vraća u kanjon Sušice, kroz koji ste upravo prošli, i na suprotnu ivicu sa koje ste počeli spust. Sve što se odavde vidi između Durmitora i planina Bioča, Maglića i Volujka na zapadu je Pivska planina: talasasta visoravan sa livadama, kamenjarom i šumama, presječena dubokim kanjonima. Iz Nedajnog počinje i duga planinarska staza preko Škrke do Šarbana, za cijeli dan hoda. Zvanična mapa navodi da u Nedajnom danas živi desetak ljudi. Tu se može predahnuti i osvježiti, a iznad sela je crkva Svetog Jovana, sagrađena hiljadu devetsto dvadeset sedme. Od ovog mjesta do Sedla put prolazi kroz šumu, a zatim pašnjacima bez ograde. Na Pivskoj planini ljudi oduvijek žive od stoke. Ljeti su stada na katunima, privremenim planinskim stanovima, i ovce, krave i konji često stoje na samom kolovozu. Usporite na vrijeme, sačekajte da se sklone i ne trubite im iz blizine. Dobro je znati i ovo: signal mobilne mreže ovdje dolazi i odlazi. Ako vam treba pomoć, broj za hitne slučajeve je sto dvanaest. Pozovite ga sa prvog mjesta gdje imate signal i recite koliko ste daleko od najbližeg sela.

Prolazite kroz Milogoru, gustu šumu između Nedajnog i Trse. Neposredno prije sela, uz put, je crkva Svetog Đorđa. Trsa je malo selo na polovini prstena: iza vas je oko trideset devet kilometara, a do Žabljaka još oko četrdeset. Zvanična mapa je preporučuje za predah i obrok, a ko ne vozi prsten u jednom danu, ovdje može i da prenoći. Iz Trse se ide na planinarenje, vožnju planinskim biciklom i jahanje. U Trsi izlazite na regionalni put. Desno se on spušta ka Plužinama i Pivskom jezeru, oko četrnaest kilometara. Na tom putu su vidikovci nad jezerom, a u Plužinama i benzinska pumpa. Za odlazak i povratak računajte najmanje sat vremena. Sljedeća stanica ovog vodiča je jedan od tih vidikovaca, i ona je neobavezna. Prsten nastavlja lijevo, prema Pišču i Žabljaku. Plužine su mali grad na obali Pivskog jezera, na šesto sedamdeset pet metara. Oko sedam kilometara od grada je manastir Piva iz šesnaestog vijeka. Planine zapadno od vas pripadaju Parku prirode Piva. Osnovan je dvije hiljade petnaeste kao prvi park prirode u Crnoj Gori i obuhvata trista dvadeset pet kvadratnih kilometara. U njegovim šumama žive medvjedi, divlje svinje, srne i tetrijebi.

Ovo je dodatak prstenu, na putu od Trse prema Plužinama. Uz put je vidikovac nad Pivskim jezerom; stanite samo na proširenju. Jezero je vještačko. Nastalo je hiljadu devetsto sedamdeset pete, kada je brana Mratinje, visoka dvjesta dvadeset metara, zatvorila kanjon Pive. Dugo je oko četrdeset pet kilometara i duboko do sto osamdeset osam metara. Pod vodom je ostalo staro naselje Plužine. Manastir Piva iz šesnaestog vijeka rastavljen je i premješten, kamen po kamen, na novo mjesto iznad jezera. Planine preko vode dio su Parka prirode Piva. Najviši vrhovi su Bioč, dvije hiljade trista devedeset sedam metara, Maglić, dvije hiljade trista osamdeset šest, i Volujak, dvije hiljade trista trideset šest metara. Ako nastavljate do Plužina, dolje su pumpa, prodavnice i put kroz kanjon Pive prema brani Mratinje. Taj put je prosječen sedamdesetih godina prošlog vijeka, za hidroelektranu. Na dvadeset šest kilometara ima pedeset sedam kratkih tunela, uglavnom neosvijetljenih, pa u njima vozite sporo i sa upaljenim svjetlima. Kod Šćepan Polja, na granici sa Bosnom i Hercegovinom, Piva se spaja sa Tarom i zajedno čine Drinu. Ako se vraćate na prsten, okrenite vozilo samo na proširenju, gdje dobro vidite put u oba smjera.

Iz šume izlazite na otvorenu visoravan Pišča. Pogled se ovdje pruža do horizonta, a na sjeverozapadu, iza Pivske planine, stoje Bioč i Maglić. Po zvaničnoj mapi, u Pišču živi dvadesetak ljudi. Pored puta je crkva Svetog Jovana, podignuta u vrijeme vladavine kralja Nikole. Ljeti se pašnjaci sa ljekovitim biljem i cvijećem pretvaraju u ono što se ovdje zove cvijetno more. Stanovništvo ovog kraja oduvijek se bavi gajenjem ovaca, a Pivska planina je poznata po ovčjem siru i kajmaku. Ljudi i stada ljeti borave na katunima, u kolibama raštrkanim po pašnjacima. Cijelo durmitorsko područje je prostrana visoravan na oko hiljadu petsto metara. Presijecaju je duboki kanjoni, a iz nje se dižu vrhovi. Upravo zato je prsten ovakav: dugi, mirni dijelovi preko pašnjaka, pa iznenadni spustovi u kanjone i usponi na prevoje. Odavde put polako okreće na istok, nazad prema Durmitoru, i počinje da se penje. Krivine su ovdje blaže nego u kanjonu, ali je kolovoz i dalje uzak. Pazite na stoku i na vozila koja dolaze sa Sedla, jer mnogi vozači prsten voze i u suprotnom smjeru. Visoravan je otvorena i bez zaklona. Ako se spremaju grmljavina ili magla, ne zadržavajte se van vozila. Ako vam je potreban predah, birajte proširenje na ravnom dijelu, gdje vas drugi vozači vide na vrijeme.

Put se penje i sa desne strane otvara pogled na Pirni do, gdje se pejzaž pretvara u more od kamena. Zatim stižete u Todorov do, na oko hiljadu osamsto metara. Na kraju doline uzdiže se Prutaš, visok dvije hiljade trista devedeset tri metra. Strane su mu išarane uspravnim slojevima kamena, kao prutovima. Ti slojevi su nekada bili dno mora iz doba jure. Kada su se sudarile dvije tektonske ploče, morsko dno izdiglo se u Dinarske planine, i zato se ovdje slojevi tako jasno vide. Krečnjak ispod vas je pun šupljina. Na Durmitoru je evidentirano više od trista jama i pećina, a jama na Vjetrenim brdima, duboka osamsto devedeset sedam metara, smatra se najdubljom na Balkanu. Na planini je zabilježeno i sedamsto četrdeset osam izvora. U Todorovom dolu je parking na kome čuvari Nacionalnog parka naplaćuju ulaznicu. Odatle počinje planinarska staza na Prutaš, duga oko kilometar i sedamsto metara, sa više od petsto metara uspona. Kratka je, ali strma, i za nju treba dobra obuća, voda i lijepo vrijeme. Od Todorovog dola do Sedla vozite kroz najvišu dolinu na ovom dijelu prstena. Vrijeme na planini nije kao u ostatku zemlje i mijenja se brzo, zato i ljeti imajte u autu toplu jaknu.

Ulazite u Dobri do, široku dolinu ispod južnih litica Durmitora. Horizontom ispred vas dominira Sedlena greda, visoka dvije hiljade dvjesta dvadeset sedam metara. Zbog izgleda je zovu i Sedlom bogova. Na sjeveru se diže glavni greben masiva. Njegov najviši vrh, i najviši vrh Durmitora, je Bobotov kuk, na dvije hiljade petsto dvadeset tri metra. U jednom od cirkova masiva, u Velikoj kalici, nalazi se mali glečer Debeli namet, jedan od najjužnijih u Evropi. Sa puta se ne vidi, ali objašnjava zašto su ove doline ovako široke i oble: oblikovao ih je led. Uz put je vidikovac sa ramom za fotografisanje. Ako stajete, parkirajte na proširenju i pazite na vozila koja nailaze iz krivine. Kako je Durmitor dobio ime, nije sigurno. Jedno tumačenje ga vodi od keltskih riječi koje znače voda sa planine. Drugo ga vezuje za latinsku riječ dormire, spavati, pa ga prevode kao planinu na kojoj bogovi spavaju. U Nacionalnom parku raste više od hiljadu šesto vrsta biljaka. Tu žive mrki medvjedi, vukovi, lisice i srne, a strme strane su dom divokoza i rijetkih ptica, kao što je suri orao. Ako ugledate divokoze na liticama, posmatrajte ih iz vozila ili sa parkinga, ne sa kolovoza.

Stižete na prevoj Sedlo, na hiljadu devetsto sedam metara. Sedlo razdvaja dvije velike doline, Dobri do iza vas i Lomni do ispred vas, a ovdje prolazi i granica opština Plužine i Žabljak. Ovo je jedan od najposjećenijih vidikovaca na Durmitoru. Pogled se pruža na okolna jezera, na kupasti vrh Stožine i na Šljeme. Parkirajte samo na uređenom parkingu. Tu je obično i čuvar Nacionalnog parka, kod koga se plaća ulaznica. Sa Sedla počinju planinarske staze prema Bobotovom kuku, Sedlenoj gredi i drugim vrhovima. Nacionalni park stazu na Sedlenu gredu ocjenjuje kao srednje tešku, za oko sat i po u jednom pravcu. Uspon na Bobotov kuk je cjelodnevna planinska tura: krenite rano, sa vodom, toplom odjećom i mapom. Desetak minuta hoda od Sedla je i via ferata na Uvitoj gredi, samo za one sa opremom i iskustvom. Park je osnovan hiljadu devetsto pedeset druge i obuhvata više od trideset dvije hiljade hektara. Na ovoj visini zna biti hladno i usred ljeta, a magla može za nekoliko minuta prekriti put. Ako naiđe, vozite sporo. Svjetla su u Crnoj Gori ionako obavezna i danju. Do centra Žabljaka je još oko petnaest kilometara.

Spuštate se kroz Lomni do. Put je usječen u strme strane doline i Uvite grede, a ispod vas je Valovito jezero. Ispred se diže usamljeni, kupasti vrh Stožine, znak Pošćenske doline. Neposredno ispod Stožine počinje kružna planinarska staza Jezero, duga šest kilometara i dvjesta metara. Obilazak traje oko tri sata i vodi pored malih jezera Pošćenske doline. Kraća varijanta, od Suve lokve do Modrog jezera, ima oko četiri kilometra i nije zahtjevna kao staze sa Sedla. To je lijep završetak dana, ako vam je ostalo snage. Posljednji dio prstena vodi magistralom od Šavnika ka Žabljaku. Pogled se još jednom otvara na masiv, a u središtu je Savin kuk, visok dvije hiljade trista trinaest metara. Žičare ski-centra na Savinom kuku vode do dvije hiljade dvjesta trinaest metara, a staze su za sve uzraste. Na magistrali je saobraćaj brži nego na prstenu. Poslije sati na uskom putu, pazite na brzinu i na preticanje. Na ulasku u Žabljak je benzinska pumpa, ako je rezervoar pri kraju.