Stari grad KotorŠetnja od Vrata od mora do Sjevernih vrata

Dobro došli pred Vrata od mora, glavni ulaz u stari Kotor. Ime je doslovno. Nekada je more dopiralo gotovo do samih vrata, pa su brodovi pristajali tu, pred zidinama. Vrata kakva danas vidite Mlečani su obnovili hiljadu petsto pedeset pete godine. Kotor je tada bio pogranični grad Mletačke republike i živio je u stalnom strahu od osmanskih napada. Pogledajte iznad luka. Tu je nekada stajao krilati lav svetog Marka, znak Venecije. Poslije Drugog svjetskog rata zamijenio ga je grb Jugoslavije. Ispod je uklesan datum, dvadeset prvi novembar hiljadu devetsto četrdeset četvrte. Tog dana Kotor je oslobođen. Pored datuma je rečenica: Tuđe nećemo, svoje ne damo. Kada uđete u prolaz, podignite pogled. U kamenoj niši je reljef iz petnaestog vijeka. Prikazuje Bogorodicu s Hristom, a sa strana svetog Tripuna, zaštitnika grada, i svetog Bernarda. Reljef je stariji od samih vrata. Kroz kapiju prođite polako i ne zastajkujte u sredini prolaza, jer je tu često gužva. S druge strane čeka vas Trg od oružja.

Ovo je Trg od oružja, najveći trg unutar zidina. Ime je dobio u mletačko doba, kada se ovdje popravljalo i čuvalo oružje. Zgrada Arsenala je u sjevernom dijelu trga. Pred njom su se okupljali i opremali branioci grada. Tako je bilo i hiljadu petsto trideset devete, kada je pod Kotor doplovila flota Hajrudina Barbarose. Poslije tri dana borbe flota se povukla. U Arsenalu je opremljena i kotorska galija Sveti Tripun. Na njoj su Kotorani, pod komandom kapetana Jerolima Bizantija, učestvovali u bici kod Lepanta hiljadu petsto sedamdeset prve. Dugačka zgrada uz gradski zid, s balkonom na kamenim konzolama, je Kneževa palata. Bila je sjedište mletačkih providura, upravnika grada. Uz nju, kod samih vrata, je kula gradske straže. U sjeverozapadnom uglu trga je zgrada u kojoj je danas hotel. Francuske vlasti su je hiljadu osamsto desete preuredile u pozorište, jedno od prvih na ovim prostorima. Zato se i danas zove Napoleonovo pozorište. Zimi i ljeti ovaj trg je glavna pozornica kotorskih karnevala. Sada pogledajte prema istoku, naspram Vrata od mora, do tornja sa satom.

Pred vama je gradski toranj sa satom, jedan od simbola Kotora. Podignut je hiljadu šesto druge godine, za vrijeme mletačkog providura Antonija Grimaldija. Na grbu iznad ulaznih vrata uklesani su njegovi inicijali i godina gradnje. Zidovi su od masivnih kamenih blokova udubljenih ivica. Takva gradnja zove se bunjato i bila je omiljena u renesansi. Pogledajte toranj malo duže, s ivice trga. Primijetićete da nije sasvim prav. U zemljotresima, a najviše u onom od petnaestog aprila hiljadu devetsto sedamdeset devete, nagnuo se prema zapadu, prema moru, za dvadesetak centimetara. Temelji su kasnije učvršćeni, da se naginjanje zaustavi. Ispred tornja je kamena piramida, stub srama. Vjeruje se da je na ovom mjestu još u srednjem vijeku stajao stub uz koji su izlagani osuđeni, da ih vidi cijeli grad. Današnja piramida je obnovljena. Na fasadi okrenutoj vratima nekada je bilo više natpisa u slavu providura. Neke su uklonile same mletačke vlasti, da se ne bi stvarao kult pojedinaca. Sada krenite ulicom desno od tornja, pored palate Bizanti, prema Trgu od brašna.

Ovo je Trg od brašna. Ime je dobio po magazinima za brašno koji su nekada bili ovdje. Kotorski trgovi često nose imena po onome što se na njima prodavalo ili čuvalo. Tu su još Trg od mlijeka, Trg od drva i Trg od salate. Najljepša zgrada na trgu je palata Pima. Podignuta je poslije razornog zemljotresa hiljadu šesto šezdeset sedme. Ulazni portal s terasom građen je u duhu renesanse, a prozori i gornji balkon u baroku. Izbrojte konzole ispod dugog balkona. Ima ih dvanaest. Ogradu su iskovali kotorski kovači. Iznad glavnog portala je grb porodice Pima, koji pridržavaju dva anđela. Palata je teško stradala i u zemljotresu hiljadu devetsto sedamdeset devete, pa je obnovljena. Preko puta je palata Buća, mnogo puta prepravljana. Porodica Buća je u četrnaestom i petnaestom vijeku dala trgovce, diplomate i teologe. Najpoznatiji je Nikola Buća, protovestijar, odnosno upravnik finansija cara Dušana. Na fasadi potražite ostatke porodičnog grba sa stilizovanim ljiljanom. Nastavite nekoliko desetina metara na istok. Otvoriće se trg pred katedralom Svetog Tripuna.

Pred vama je katedrala Svetog Tripuna, najznačajniji spomenik srednjovjekovnog Kotora. Sveti Tripun je zaštitnik grada. Na ovom mjestu je kotorski građanin Andrija Saracenis još osamsto devete godine podigao manju crkvu. U njoj su čuvane svečeve mošti, donesene iz Carigrada. Današnja katedrala građena je decenijama i osvećena je devetnaestog juna hiljadu sto šezdeset šeste. Pogledajte fasadu. Između dva zvonika je luk, a iznad njega velika rozeta. Zvonici nisu iz dvanaestog vijeka. Zemljotres hiljadu šesto šezdeset sedme srušio je dio fasade, pa su zvonici krajem sedamnaestog vijeka obnovljeni u baroku. Katedralu je teško oštetio i zemljotres hiljadu devetsto sedamdeset devete, a obnova je trajala godinama. Ako uđete, potražite kameni ciborijum nad glavnim oltarom, iz četrnaestog vijeka, i pozlaćenu srebrnu palu, djelo kotorskih zlatara. Sačuvani su i djelovi fresaka iz četrnaestog vijeka. Ulaz se naplaćuje, a radno vrijeme provjerite na licu mjesta. Svakog trećeg februara Kotor slavi Tripundan. Tada Bokeljska mornarica pred katedralom igra svoje kolo. Sljedeća stanica su Južna vrata. S trga krenite na jug.

Stigli ste do Južnih vrata, koja se zovu i Vrata od Gurdića. Ime su dobila po vrelu Gurdić, izvoru vode uz same zidine. Pogledajte vodu ispred bedema, s druge strane kapije. Za razliku od Vrata od mora, ovdje nema jedne kapije. Ovo je sistem od troja vrata, građenih u različitim vremenima, jedna iza drugih. Ko bi probio prva, nailazio je na druga, pa na treća. Bastion Gurdić, koji ih štiti, podignut je oko hiljadu četristo sedamdesete. Spoljna vrata su iz osamnaestog vijeka, a preko vode je nekada vodio pokretni most. Ovdje se dobro vidi kako je Kotor branjen. Grad leži na trouglu između mora na zapadu, rijeke Škurde na sjeveru i strmog brda Svetog Ivana na istoku. Sa sjevera i juga, gdje su jedini kopneni prilazi, podignute su kapije s bastionima. Od ove kapije bedemi se penju uz stijenu, sve do tvrđave na vrhu. U petnaestom i šesnaestom vijeku, kada je Kotor postao granica prema Osmanskom carstvu, ova vrata su više puta ojačavana. Sada se vratite u grad. Pomorski muzej je oko trista metara sjeverno.

Ovo je Pomorski muzej Crne Gore, u palati Grgurina. Porodica Grgurina doselila se u Kotor iz Kopra u Istri, u drugoj polovini sedamnaestog vijeka. Bavili su se pomorstvom i trgovinom, stekli imetak i ušli u kotorsko plemstvo. Palatu je početkom osamnaestog vijeka podigao konte Marko Grgurina. To je primjer zrelog baroka: simetrična fasada, balkoni s balustradama i svečani ulaz. Klesani kamen i ukrasi dopremani su s Korčule. Na terasi palate ugrađen je porodični grb s kozom. Koza je simbol Kopra, pa je grb podsjećao odakle je porodica došla. Muzej je nastao iz zbirke Bratovštine Bokeljska mornarica, osnovane oko hiljadu osamsto osamdesete. Za javnost je otvoren hiljadu devetstote. Čitavu palatu dobio je poslije Drugog svjetskog rata. Danas pokazuje pomorsku prošlost Boke: modele brodova, pomorske karte i instrumente, oružje i namještaj iz plemićkih kuća. Zemljotres hiljadu devetsto sedamdeset devete teško je oštetio zgradu. Muzej je ponovo otvoren poslije pet godina obnove. Pogledajte ispred ulaza: tu su dva mala topa i sidro. Česma Karampana je samo nekoliko koraka odavde, iza ugla palate.

Ova česma je Karampana. U prošlosti je bila jedini izvor slatke vode u gradu. Zato su ovdje svakoga dana dolazili Kotorani, sa sudovima, po vodu. Česma u ovom obliku potiče iz doba baroka, s kraja sedamnaestog ili početka osamnaestog vijeka. Pogledajte kovanu ogradu oko nje. Iskovao ju je jedan od brojnih kotorskih kovača. Njegovo ime nije sačuvano. Dok se čekalo na red, razgovaralo se. Tu su se prenosile vijesti i širile gradske priče. Zato je Karampana za Kotorane postala simbol gradskog duha, onoga što se u gradu zna, priča i prepričava. Zastanite na trenutak i pogledajte oko sebe. Ovdje nema velikih palata. Ovo je svakodnevni Kotor: uske ulice, mnoge bez imena, mali trgovi i kuće naslonjene jedna na drugu. U Kotoru postoji i prolaz koji se zove Pušti me proć, toliko je uzak. Kotor je kroz vjekove više puta stradao u zemljotresima, pa je mnogo toga građeno i prepravljano iznova. Ipak, raspored ulica uglavnom je ostao srednjovjekovni. Sljedeća stanica je Trg Gospe od Anđela, s Muzejem mačaka. Krenite na zapad, oko stotinu metara.

Stojite na Trgu Gospe od Anđela. Ime je dobio po baroknoj crkvi Gospe od Anđela. Pod francuskom upravom crkva je pretvorena u skladište, a danas je u njoj gradski bioskop. Muzej mačaka je u prostoriji u kojoj je nekada bila trpezarija samostana klarisa. Mačke ćete u Kotoru sresti na svakom koraku: na stepenicama, prozorima i stolicama kafića. Postale su simbol grada i glavni motiv suvenira. Ali budite oprezni s pričama koje ćete čuti. Nema dokaza da su mačke spasile Kotor od kuge ili da su hranile građane tokom opsada. Muzej mačaka, otvoren dvije hiljade trinaeste, sam kaže da su to izmišljene legende. Kada je muzej otvoren, mačke još nisu bile zaštitni znak grada. To su postale tek kasnije, s turistima i suvenirima. U muzeju je zbirka starih knjiga, grafika, razglednica, novina i drugih predmeta s motivom mačke, od šesnaestog vijeka do hiljadu devetsto sedamdesete. Mačke na ulicama nemaju vlasnike, ali o njima brinu građani i udruženja. Ostavljaju im vodu, hranu i kartonske kutije za spavanje. Volonteri ih sterilišu i liječe. Sada krenite na sjeveroistok, do trga Svetog Luke.

Na ovom trgu su dvije pravoslavne crkve: mala crkva Svetog Luke i velika crkva Svetog Nikole iza nje. Crkva Svetog Luke je jedna od najstarijih u Kotoru. Prema natpisu na zapadnoj fasadi, podigao ju je hiljadu sto devedeset pete Mauro Kacafrangi sa ženom Bonom, u vrijeme velikog župana Stefana Nemanje i njegovog sina Vukana. U njoj se spajaju romanički i vizantijski stil. Pod Venecijom je crkva bila katolička, a poslije zemljotresa hiljadu šesto šezdeset sedme data je pravoslavnim vjernicima. Katolički oltar je ostao, pa je crkva jedno vrijeme imala dva oltara. Pod crkve čine nadgrobne ploče, jer su se Kotorani sve do tridesetih godina dvadesetog vijeka sahranjivali u crkvama. Kroz kotorske zemljotrese Sveti Luka je prošao bez većih oštećenja. Crkva Svetog Nikole građena je od hiljadu devetsto druge do hiljadu devetsto devete, na mjestu starije crkve koja je izgorjela u požaru. Na glavnoj fasadi ima dva zvonika. Zbog skučenog prostora oltar joj nije okrenut prema istoku, kao kod većine pravoslavnih crkava. Nastavite na sjeveroistok, do crkve Svete Marije, pored Sjevernih vrata.

Ovo je crkva Svete Marije, koju Kotorani zovu Koleđata, a često i crkva blažene Ozane. Današnja crkva podignuta je hiljadu dvjesto dvadeset prve, na mjestu ranohrišćanske bazilike iz šestog vijeka. To je najstarija građevina pronađena u gradu. Ostaci bazilike vide se u sakristiji, metar i po ispod današnjeg poda. Zvonik je dozidan u osamnaestom vijeku. Pogledajte bronzana vrata. Reljefi na njima prikazuju prizore iz života blažene Ozane Kotorske. Rođena je hiljadu četristo devedeset treće kao Jovana Kosić, u pravoslavnoj porodici iz zaleđa. Kao djevojka došla je u Kotor, gdje je služila u plemićkoj porodici Buća. Tu je prešla u katoličanstvo i odlučila da živi kao pustinjakinja, zazidana u maloj ćeliji uz jednu kotorsku crkvu. Kroz prozorčić je slušala misu i razgovarala s ljudima koji su dolazili po savjet. Kada je Barbarosa hiljadu petsto trideset devete napao grad, Kotorani su spas pripisali njenim molitvama. Umrla je hiljadu petsto šezdeset pete. Njeno tijelo se od početka devetnaestog vijeka čuva ovdje, u crkvi Svete Marije. Blaženom je proglašena hiljadu devetsto trideset četvrte. Sjeverna vrata su odmah iza crkve.

Ovo su Sjeverna vrata, koja se zovu i Vrata od rijeke. Ispred njih teče Škurda, rijeka koja se ovdje uliva u zaliv. Gradu je služila kao prirodni jarak. Vrata su podignuta hiljadu petsto četrdesete, godinu dana poslije napada Hajrudina Barbarose. Njegova flota je u avgustu hiljadu petsto trideset devete napala Kotor, a branioci su je odbili. Natpisi na vratima pamte tu odbranu. Iste godine kada i vrata podignut je bastion Bembo, zapadno od njih, uz rijeku. Danas je u njemu ljetnja pozornica, na kojoj se održavaju koncerti i predstave. Izađite kroz vrata i stanite na most. Pogledajte bedeme s rijeke. Kada su u upotrebu ušli topovi, zidovi su sa spoljne strane ojačani kosim kontraforima. Dijelovi zidina uz Škurdu ubrajaju se među najstarije u gradu. Ovdje se završava šetnja kroz Stari grad. Do Vrata od mora stići ćete za pet minuta, ako krenete kroz grad na zapad. Ako želite na bedeme, ulaz je blizu, istočno od crkve Svete Marije, uz brdo. U dvije hiljade dvadeset šestoj ulaznica je petnaest eura, a oni koji žive u Crnoj Gori ulaze besplatno. Do tvrđave na vrhu treba oko sat vremena.

Zastanite kod crkve Gospe od Zdravlja. Prešli ste otprilike trećinu uspona. Crkva je podignuta hiljadu petsto osamnaeste, kao zavjet poslije jedne od epidemija kuge koje su pogađale Kotor. Zvali su je i Gospa od počivala. U njoj su se molili vojnici posade gornje tvrđave. Okrenite se prema gradu. Odavde se vidi trouglasti oblik Kotora: more na zapadu, rijeka Škurda na sjeveru i stijena na istoku. Vide se krovovi, zvonici katedrale i luka u kojoj pristaju kruzeri. Bedemi se penju cik-cak, prateći stijenu. Dugi su oko četiri i po kilometra, mjestimično visoki i do dvadeset metara, a debeli od dva do šesnaest metara. Utvrđenja su ovdje gradili Iliri, Vizantija, Venecija i Austrija, ali najveći dio današnjih zidina podigli su Mlečani. Kotor je hiljadu devetsto sedamdeset devete upisan na UNESCO-ovu listu svjetske baštine. Od dvije hiljade sedamnaeste na listi je i kao dio mletačkih odbrambenih građevina. Ako ste umorni, ovo je dobro mjesto da se vratite. Dalje je staza strmija, a hlada skoro da nema. Stepenice su neravne i uglačane, pa pazite pri silasku. Do tvrđave treba još oko pola sata.

Stigli ste do tvrđave Svetog Ivana, koju Kotorani zovu San Đovani. Nalazite se na oko dvjesto šezdeset metara nadmorske visine. Vrh brda bio je utvrđen još u ilirsko doba, a u šestom vijeku tvrđavu je obnovio vizantijski car Justinijan. Današnji oblik dali su joj uglavnom Mlečani, a dograđivali su je i Austrijanci. Pogledajte niz zaliv. Ispod vas je Stari grad, a desno od njega, duž obale, Dobrota. Na suprotnoj obali su Muo i, dalje, Prčanj. Godine hiljadu devetsto sedamdeset devete razorni zemljotres pogodio je crnogorsku obalu. Kotor je iste godine upisan na listu svjetske baštine, a zbog oštećenja i na listu ugrožene baštine. S te liste skinut je dvije hiljade treće, poslije obnove grada. Tvrđava je vidjela i neobičnu opsadu. Početkom hiljadu osamsto četrnaeste britanski mornari izvukli su topove na položaje iznad tvrđave. Francuski garnizon se predao petog januara. Kada je austrijska vojska otišla hiljadu devetsto osamnaeste, tvrđava je ostala prazna. Odmorite se i popijte vode. Silazite polako, istim putem, jer su stepenice pri silasku najklizavije. Hvala što ste se popeli s nama.