Na malom prostoru Crne Gore smjenjivali su se Iliri, Vizantija, Venecija, Osmansko carstvo, Austrija i crnogorska država, i svi su gradili utvrđenja. Najpoznatiji su kotorski bedemi sa tvrđavom Svetog Ivana, pod zaštitom UNESCO-a. Herceg Novi ima Kanli kulu, Forte Mare i Španjolu, a ulaz u Boku čuva austrougarska Mamula. Iznad mora su Citadela u Budvi i Haj-Nehaj kod Sutomora, na Skadarskom jezeru Žabljak Crnojevića, Lesendro, Besac i Grmožur, a u unutrašnjosti ilirski Medun i nikšićki Bedem.
Kotorski bedemi i tvrđava Svetog Ivana, Kanli kula i Forte Mare u Herceg Novom, Mamula na ulazu u Boku, Haj-Nehaj, Žabljak Crnojevića i Medun: vodič kroz crnogorske tvrđave po krajevima.
Boka: bedemi i kule nad zalivom
Vrh brda iznad Kotora utvrđen je još u ilirsko doba, a u 6. vijeku tvrđavu je obnovio vizantijski car Justinijan. Današnji izgled kotorski bedemi dobili su uglavnom pod Venecijom, od 1420. godine, a dograđivali su ih i Austrijanci. Zidine duge oko četiri i po kilometra penju se iznad 260 metara, do tvrđave Svetog Ivana. Kotor je na UNESCO-ovoj listi od 1979. godine, a od 2017. i kao dio mletačkih odbrambenih građevina.
U Herceg Novom su tri tvrđave na nekoliko stotina metara. Kanli kulu su sagradili Turci 1539. godine; bila je zatvor, po čemu je dobila ime koje znači krvava kula, a od 1966. je ljetna pozornica sa više od hiljadu mjesta. Forte Mare čuva grad sa mora; građena je od 14. do 17. vijeka, a od 1952. služila je i kao ljetni bioskop. Na brdu Bajer iznad grada je Španjola, koju su počeli Turci, a ime je dobila po Špancima koji su je obnovili tokom kratke vladavine gradom.
Na ulazu u zaliv, na ostrvcu Lastavica, je Mamula, kružna tvrđava koju je 1853. podigao austrijski general Lazar Mamula, zajedno sa utvrđenjima na Arzi i Prevlaci. U Drugom svjetskom ratu italijanske snage su je od 1942. koristile kao koncentracioni logor. Danas je na ostrvu hotelski kompleks.
Primorje: od Budve do Sutomora
Citadela na južnom kraju Starog grada Budve prvi put se pominje 1425. godine i od nje počinju i u nju se vraćaju gradske zidine. Iznad Brajića, na nekadašnjem putu Budva–Cetinje, Austrija je sredinom 19. vijeka podigla granično utvrđenje Kosmač. Kod Sutomora, na stijeni 231 metar iznad mora, je Haj-Nehaj: mletačka tvrđava prvi put pomenuta 1542. godine, koju su Osmanlije zauzele 1571, a Crnogorci 1877. godine. Na njenom vrhu su ostaci crkve Svetog Dimitrija sa dva oltara.
Da li ste znali?
Zatvorenici Kanli kule urezivali su u zidove crteže brodova. Po izgledu tih brodova, koji su plovili u 16. i 17. vijeku, istoričari su odredili kada je tvrđava postala zatvor.
Skadarsko jezero
Na ušću Morače u jezero je Žabljak Crnojevića, utvrđenje koje su podigli zetski kneževi Vojislavljevići i koje je u 15. vijeku bilo prijestonica Crnojevića. Kod Vranjine je Lesendro, tvrđava iz 18. vijeka iz vremena Petra II Petrovića Njegoša; Osmanlije su je zauzele 1843, a Crna Gora vratila 1878. godine. Iznad Virpazara je Besac, koji su Turci podigli krajem 15. vijeka, a na ostrvcu u jezeru Grmožur, nekadašnja turska tvrđava i zatvor koji zovu crnogorskim Alkatrazom; do njega se stiže čamcem.
Unutrašnjost
Oko 13 kilometara sjeveroistočno od Podgorice je Medun, ilirski grad Meteon iz 4. i 3. vijeka prije nove ere, sa zidovima od velikih kamenih blokova; tu je i rodna kuća Marka Miljanova, danas muzej. U Nikšiću je Bedem, ostatak rimskog utvrđenja iz 4. vijeka, dug 213 metara, koje su Turci obnovili početkom 18. vijeka. Ljeti na njegovim zidinama sviraju koncerti Bedem festa.
