Stari grad Herceg NoviOd Škvera do Kanli kule

Stojite na Škveru, maloj gradskoj luci, na ulazu u grad s mora. Bronzana figura sa krunom i krstom je kralj Tvrtko Prvi Kotromanić, bosanski kralj koji je osnovao ovaj grad. Prema tekstu na spomen-ploči u Sahat kuli, temelje je udario u maju hiljadu trista osamdeset druge godine i gradu dao ime Sveti Stefan. Htio je luku na ulazu u Boku i, kako piše u njegovoj povelji Dubrovniku, trg za prodaju soli. So je tada bila jedna od najvrjednijih roba na ovoj obali. Ime Sveti Stefan se nije održalo. Ljudi su grad zvali Novi, jer je zaista bio nov, mnogo mlađi od Kotora i drugih gradova Boke. U petnaestom vijeku ovdje je dvor imao herceg Stjepan Vukčić Kosača. Tu je i umro, hiljadu četiristo šezdeset šeste. Po njegovoj tituli, herceg, grad se do danas zove Herceg Novi. Pred vama se otvara ulaz u Boku Kotorsku, a iznad luke, na stijeni, uzdiže se tvrđava Forte Mare. Tamo idemo, ali prvo kratko šetalištem uz more.

Ovo je šetalište Pet Danica, kičma Herceg Novog uz more. Turistička organizacija navodi da je dugo oko šest kilometara, od Igala na zapadu do Meljina na istoku. Velikim dijelom prati trasu stare uskotračne pruge. Pruga je do Zelenike stigla hiljadu devetsto prve godine, a vozovi su odavde vozili prema Dubrovniku i Sarajevu. Ukinuta je hiljadu devetsto šezdeset osme. Kada su šine uklonjene, ostala je ravna staza uz more, s nekoliko kratkih tunela. Ime je dobila po pet mladih žena koje su se sve zvale Danica. Bile su iz Boke, pripadale su partizanskom pokretu i poginule su u Drugom svjetskom ratu. Ako pođete na zapad, stići ćete do Igala. Tamo je vila Galeb, sagrađena hiljadu devetsto sedamdeset šeste za Josipa Broza Tita. Danas je dio Instituta Igalo. Sada pogledajte gore. Stijena nad vama nosi tvrđavu Forte Mare. U njenom podnožju je izvor, a iznad njega mermerna ploča sa stihovima Alekse Šantića o Boki. Prema Turističkoj organizaciji, vojska Svete lige je hiljadu šesto osamdeset sedme isušila ovaj izvor, da branioci grada ostanu bez vode.

Pred vama je Forte Mare, na italijanskom Morska tvrđava. Čuvala je ulaz u grad s mora. Turistička organizacija Herceg Novog smatra da je upravo ovdje bilo jezgro grada koji je osnovao Tvrtko. Tvrđava je građena i pregrađivana od četrnaestog do sedamnaestog vijeka. Najveću obnovu izveli su Turci i tada je dobila današnje dimenzije. Mlečani su je obnovili u sedamnaestom vijeku i dali joj ime koje i danas nosi, a današnji izgled duguje Austrijancima, koji su je obnavljali hiljadu osamsto trideset treće. Od najstarijeg doba ostali su samo mali komad zida na jugoistočnoj strani i usko stepenište na istočnoj. Na gornjoj strani su Morska vrata, sa ostacima utvrđenja iz bosanskog perioda. Kroz zidine vodi prolaz od obale do vrha tvrđave. Od hiljadu devetsto pedeset druge ovdje je ljetnji bioskop. Filmovi se pod vedrim nebom prikazuju već više od šest decenija, a tvrđava je i jedna od scena filmskog festivala. Ulaz se plaća. Unutra su strme kamene stepenice. S bedema se vidi ulaz u Boku, gradska luka i Igalo.

Sa ovog vidikovca pogledajte dolje, prema moru. Tu je stajala Citadela, koju su zvali i Mecaluna, polumjesec. Bila je sagrađena na samoj obali, tako da su joj južni zidovi bili u moru. Hiljadu sedamsto druge godine Mlečani su je jakim zidom spojili sa gornjim dijelom grada i tako cijeli grad opasali zidinama. Zemljotres od petnaestog aprila hiljadu devetsto sedamdeset devete bio je za nju koban. Citadela se srušila u more, a njeni ostaci i danas leže ispod vas. Crkva pored vas vezana je za kraj turske vlasti. Kada su hiljadu šesto osamdeset sedme zauzeli grad, Mlečani su sljedeće godine ovdje podigli samostan kapucina i malu crkvu posvećenu Blaženoj Djevici Mariji. Kasnije je posvećena Svetom Franji. Od hiljadu devetsto sedamdeset šeste nosi ime Svetog Leopolda Bogdana Mandića. On je rođen u Herceg Novom, kao kapucin je veći dio života proveo u Padovi, a papa Jovan Pavle Drugi proglasio ga je svetim hiljadu devetsto osamdeset treće.

Ovo je donji gradski trg, Trg Mića Pavlovića. Na njemu je katolička crkva Svetog Jeronima, zaštitnika grada. Današnja crkva sagrađena je hiljadu osamsto pedeset šeste. Na istom mjestu, u sedamnaestom vijeku, stajala je starija parohijska crkva posvećena istom svecu. Srušena je u devetnaestom vijeku, a nova je podignuta veća i prostranija. U crkvi se čuvaju slike Tripa Kokolje iz Perasta, jednog od najznačajnijih baroknih slikara Boke. Ovaj trg je dobro mjesto da se sjetimo jedne velike opsade. Herceg Novi je oko dvjesta godina, od hiljadu četiristo osamdeset druge, bio pod turskom vlašću. U septembru hiljadu šesto osamdeset sedme pred zidine je stigla vojska Svete lige, pod komandom mletačkog generala Đirolama Kornara. U njoj su bili mletački plaćenici, Firentinci, malteški vitezovi, Crnogorci, Hercegovci i domaći ustanici. Turska pomoć potučena je u okolini, i grad je pao. Do hiljadu sedamsto devedeset sedme Herceg Novi je bio mletački. Posle toga su se smjenjivali Austrijanci, Rusi i Francuzi, pa ponovo Austrija.

Ovo je Sahat kula, koju Novljani zovu i Tora. Po podacima Turističke organizacije, podignuta je hiljadu šesto šezdeset sedme, za vrijeme turske vlasti, i tada je bila glavna gradska vrata. Visoka je šesnaest metara. Kula je danas simbol grada i nalazi se na njegovom grbu i zastavi. Sat je nekada pokazivao vrijeme za dnevne muslimanske molitve. Stari gradski sat radio je do hiljadu devetsto devedeset pete, kada ga je zamijenio električni, poklon Zemuna, grada prijatelja. U unutrašnjem prolazu kroz kulu je statua Bogorodice, koju zovu Crna Bogorodica. Predanje kaže da su se u borbi hiljadu šesto osamdeset sedme trojica Peraštana zaklonila iza masline. Đule je pogodilo drvo, a oni su preživjeli i zavjetovali se da će od nagorjelog drveta napraviti Bogorodicu. Pri restauraciji dvije hiljade treće utvrđeno je da je statua zaista od maslinovog drveta. U prolazu je i reljef kralja Tvrtka, postavljen hiljadu devetsto osamdeset druge, za šest stotina godina grada. Tekst na bosančici prenosi riječi iz njegove povelje o osnivanju Svetog Stefana.

Stojite na Trgu Nikole Đurkovića. Okrenite se i pogledajte Sahat kulu odozdo, sa stepenicama koje kroz nju vode u Stari grad. Prema opštinskom sajtu, ovdje je nekada bio kanal, koji je zatrpan u devetnaestom vijeku, i tada je nastao trg. Danas je ovo dnevna soba grada, s kafanama i koncertima, a ovdje se dočekuje i Nova godina. Herceg Novi zovu gradom stepenica, a u februaru gradom mimoze. Kada je veći dio Evrope pod snijegom, ovdje cvjeta mimoza, žuto mirisno drvo koje prekrije bašte i obronke. Praznik mimoze održava se od hiljadu devetsto šezdeset devete i jedan je od najstarijih turističkih festivala u Crnoj Gori. Kroz grad tada prolaze povorke s gradskom muzikom i mažoretkinjama, održavaju se maskenbali i karneval, a duž rive se služe riba i vino. Ako ste ovdje u februaru, samo pratite muziku. Tačne datume naći ćete na stranici festivala na sajtu Travel to Montenegro.

Ovo je Belavista, gornji gradski trg. Zvanično se zove Trg hercega Stjepana, ali svi ga zovu Belavista, lijep pogled. Trgom dominira pravoslavna crkva Svetog Arhanđela Mihaila. Gradnja je počela hiljadu osamsto osamdeset treće. Na crkvi je radilo više arhitekata, konačni projekat potpisao je Milan Karlovac hiljadu devetsto pete, a crkva je osveštana hiljadu devetsto jedanaeste. Crkva ima oblik grčkog krsta, sa četiri jednaka kraka, i zidana je od fino klesanog kamena sa Korčule. Prostor je vizantijski, a u ukrasima ćete prepoznati romaničke, gotičke i islamske motive. Ikonostas je od bijelog italijanskog mermera, rad majstora Bilinića iz Splita, a ikone je naslikao jedan češki slikar. Palme oko crkve stare su stotinak godina. Na Badnje veče ispred crkve se loži badnjak. Iza crkve, prema istoku, je istočna gradska kapija. Ispred nje je stara česma Karača. Prema opštinskom sajtu, ime je vezano za izvor koji je vjekovima napajao grad.

Ovo je Kanli kula, na turskom krvava kula. Današnji oblik dali su joj turski graditelji u šesnaestom vijeku, na najsjevernijoj tački Starog grada, oko osamdeset pet metara iznad mora. U pisanim izvorima prvi je pominje osmanski putopisac Evlija Čelebija, hiljadu šesto šezdeset četvrte. Ime je dobila po zatvoru, koji je za vrijeme turske vlasti imao strašan glas. Podignuta je na temeljima starije građevine, na kojoj stoji natpis pro pače, za mir. Unutra je sačuvana cisterna za vodu, koja je kasnije pretvorena u zatvorsku ćeliju. Na zidovima su urezani crteži koje su ostavljali zatvorenici: galije, krstovi, datumi i grbovi. Šezdesetih godina dvadesetog vijeka unutrašnjost je pretvorena u ljetnju pozornicu s oko hiljadu mjesta, koja može da primi i hiljadu i po ljudi. Posle zemljotresa hiljadu devetsto sedamdeset devete ponovo je obnovljena. Danas su ovdje filmski festival, koncerti i folklorne večeri. Ulaz se plaća. Unutra ima mnogo stepenica i neravnog kamena. Sa bedema se vidi cijeli Stari grad, Forte Mare dolje uz more i, gore na brdu, tvrđava Španjola.

Stigli ste do Španjole, tvrđave na brdu Bajer, oko sto sedamdeset metara iznad mora. U starim dokumentima zove se Gornji grad, a ime koje danas nosi dali su joj mještani, po Špancima. U junu hiljadu petsto trideset osme flota admirala Andree Dorije zauzela je grad, a Španci su ovdje počeli gradnju tvrđave. Vladali su samo godinu dana. Već hiljadu petsto trideset devete turski admiral Hajrudin Barbarosa vratio je grad posle teške opsade. Turci su tvrđavu podigli iznova između hiljadu petsto trideset devete i hiljadu petsto četrdeset osme. Natpis nad ulazom govorio je o graditelju i završavao se riječima: o krasna ti si, divna zgrado. Tvrđava ima četiri okrugla bastiona na uglovima. Na zapadnoj strani su ostaci turske gradnje i dijelovi džamije. Mlečani su dogradili veliki polukružni zid i unutrašnje dvorište, a Austrijanci nove objekte pored tvrđave. U Drugom svjetskom ratu ovdje je bio zatvor. Ulaz je slobodan, ali unutra nema uređenih staza, a tlo je neravno. Pogled obuhvata cijeli grad, Kanli kulu, Forte Mare i ulaz u Boku.

Dobro došli u manastir Savina, oko dva kilometra istočno od Starog grada. Ovo je pravoslavni manastir sa tri crkve, okružen čempresima i pinijom starom više od dvjesta godina. Mala crkva Uspenja Bogorodice je najstarija. Natpis iz hiljadu osamsto trideset prve kao godinu nastanka navodi hiljadu tridesetu, ali je stručnjaci po stilu vezuju za doba Kosača. U njoj su otkrivene najstarije freske ovog kraja, iz sredine petnaestog vijeka, koje se pripisuju kotorskom slikaru Lovru Dobričeviću. Veliku crkvu Uspenja Bogorodice gradio je od hiljadu sedamsto sedamdeset sedme do hiljadu sedamsto devedeset devete majstor Nikola Foretić sa Korčule. Ikonostas je hiljadu sedamsto devedeset pete radio Simeon Lazović sa sinom Aleksijem. Na brežuljku iznad je crkvica Svetog Save, za koju predanje kaže da potiče iz trinaestog vijeka. Po njoj je manastir dobio ime. U riznici se čuva kristalni krst Svetog Save iz trinaestog vijeka i ikona Bogorodice Savinske, koju vjernici smatraju čudotvornom. Manastir je živa zajednica. Ramena i koljena treba da budu pokriveni, a u crkvi se govori tiho.