Kotorski bedemi i tvrđava Svetog IvanaUspon do San Đovanija

Stojite na glavnom ulazu na bedeme. Ovo mjesto se zove Parilo, a iza vas je crkva Svete Marije Koleđate, u kojoj počiva blažena Ozana. Ovdje je prva naplatna kapija. Druga kapija je na jugu grada, iza katedrale Svetog Tripuna, na mjestu koje Opština zove Škaljarska pjaca. Obje staze se penju uz brdo i spajaju se ispod crkve Gospe od Zdravlja, na trećini uspona. Mi krećemo odavde, a za silazak možete izabrati bilo koju. Podignite pogled prema stijeni. Kotorski bedemi imaju dva dijela. Jedan zatvara grad uz more i uz rijeku Škurdu. Drugi se penje uz brdo Svetog Ivana, cik-cak, do tvrđave na vrhu. Zajedno su dugi oko četiri i po kilometra. Opština Kotor navodi da novac od ulaznica ide na održavanje i obnovu bedema i staza. Kartu sačuvajte do izlaska. Ako niste, napunite flašu na česmi pored ulaza. Gore, uz stazu, vode nema.

Zastanite na zaokretu i pogledajte dolje. Sjeverni bedem se spušta do rijeke Škurde, a rijeka do mora. Antički pisci Livije, Plinije Stariji i Ptolomej pominju na ovom mjestu, ili negdje blizu, grad Akruvijum. Od sedmog vijeka grad se zove Dekaderon i Dekatarum, a iz tog imena nastalo je ime Kotor. Pisani izvori razlikuju gornji grad i donji grad. Gornji grad je najstariji dio naselja, na vrhu brda Svetog Ivana, tamo gdje idete. Donji grad je bio ovdje, uz more. Njega su osamsto četrdeset prve opustošili Saraceni, a krajem desetog vijeka vojska cara Samuila. Na samom vrhu brda nađeni su tragovi iz ilirskog doba. U šestom vijeku vizantijski car Justinijan obnovio je tamošnje utvrđenje. Ne zna se kada je položen prvi kamen bedema. Rasli su zajedno sa gradom, vijek po vijek, a na gornjem dijelu se gradilo sve do devetnaestog vijeka. Kada stignete na vrh, stajaćete tamo gdje je počela priča o Kotoru.

Uz ove stepenice stoje male zavjetne kapelice. Turistička organizacija Kotora piše da ih je pet i da do crkve Gospe od Zdravlja vodi upravo ovo stepenište sa kapelicama. Zavjet je obećanje dato Bogu u nevolji, koje se ispuni kada nevolja prođe. Nevolja Kotor nije štedio. Kuga je grad pogodila i hiljadu petsto sedamdeset druge godine. Zemljotresi su ga skoro razorili hiljadu petsto šezdeset treće i hiljadu šesto šezdeset sedme. Crkva prema kojoj idete nastala je kao zavjet poslije jedne od epidemija kuge. Zastanite kod kapelice i odmorite noge. Pogledajte prema zalivu. Dolje je luka, gdje pristaju kruzeri. Preko puta, sa druge strane vode, je brdo Vrmac, koje zatvara Kotor sa jugozapada. Odavde se vidi i zašto je grad baš ovdje. Sa jedne strane more, sa druge rijeka, a iza leđa stijena. Bedemi su morali zatvoriti samo ono što priroda nije.

Ovo je crkva Gospe od Zdravlja, podignuta hiljadu petsto osamnaeste. Prešli ste otprilike trećinu uspona. Hiljadu četiristo dvadesete Kotor je prešao pod vlast Mletačke republike i pod njom ostao skoro četiri vijeka, do hiljadu sedamsto devedeset sedme. Od petnaestog vijeka bio je pogranični grad, u stalnoj opasnosti od osmanskih napada. Baš tada u rat je ušao barut. Visoki tanki zidovi nijesu mogli da izdrže topove. Mlečani su zato bedeme ojačavali, debljali i dograđivali bastionima, sa kojih su branioci mogli gađati napadača i sa strane. Najveći dio onoga što danas vidite podigla je Venecija. Grad je to i trebalo. Hiljadu šesto pedeset sedme osmanska vojska ga je opsjedala, ali ga nije osvojila. Dvije hiljade sedamnaeste UNESCO je upisao mletačka odbrambena djela na listu svjetske baštine. To je zajedničko dobro Italije, Hrvatske i Crne Gore: šest utvrđenih cjelina na više od hiljadu kilometara, od Bergama do Kotora. Kotor je najjužnija. Ako vam je dosta, odavde se lako vratite. Dalje je staza strmija.

Ovdje staza izlazi na sam bedem. Pogledajte kako zid prati ivicu stijene, gore prema tvrđavi. Petnaestog aprila hiljadu devetsto sedamdeset devete, u sedam sati i devetnaest minuta ujutru, crnogorsku obalu pogodio je zemljotres magnitude šest zapeta devet. Bio je to najrazorniji zemljotres u Crnoj Gori u dvadesetom vijeku. U Kotoru su teško oštećene crkve i gradski bedemi. Grad je obnovljen, velikim dijelom uz pomoć UNESCO-a. Ali najviše se radilo dolje, u gradu. Bedemi na brdu ostali su bez posade još hiljadu devetsto osamnaeste, kada je otišla austrijska vojska. Od tada ih niko nije redovno održavao. Kiša, korijenje i zemljotresi radili su svoje. Međunarodni savjet za spomenike, ICOMOS, pozvao je dvije hiljade prve da se tvrđava obnovi i oživi. Zato budite oprezni. Ne penjite se na zidove i ne izlazite van staze. Kamen koji izgleda čvrsto može se odvojiti.

Okrenite se prema planini iza zida. To su padine Lovćena. Gore, iza stijena, su Njeguši, a dalje Cetinje, stara crnogorska prijestonica. Vijekovima je Kotor pripadao jednom svijetu, a planina iznad njega drugom. Dolje Venecija, pa Austrija, a gore Crna Gora. Za Crnogorce je Kotor bio najvažnija pijaca i jedini put kojim se iz svijeta dolazilo u njihovu zemlju. Za vlast u Kotoru, planina je bila granica koju je trebalo čuvati. Austrija je Kotorom vladala od hiljadu osamsto četrnaeste do hiljadu devetsto osamnaeste i od Boke napravila veliku pomorsku bazu. Pogledajte niz zaliv. Prvog februara hiljadu devetsto osamnaeste, na brodovima austrougarske flote usidrenim u Boki, mornari su podigli crvene zastave i tražili kraj rata. Pobunilo se oko trideset brodova. Pobuna je završena poslije tri dana, a četvorica mornara su strijeljana. Do tvrđave je odavde još desetak minuta.

Pogledajte zid sa lijeve strane. U njemu su toparnice, otvori kroz koje su branioci gađali iz topova. Kroz jedan takav otvor godinama se ulazilo na bedeme sa druge strane, sa stare staze, bez ulaznice, uz improvizovane ljestve. Ljudi su ga zvali prozor. U maju dvije hiljade dvadeset šeste Opština Kotor je zazidala dvije toparnice koje su se najviše koristile kao nedozvoljeni prolaz, na položajima Renijer i Batalja. Otvori su na visini od pet i više metara i tu je bilo više povreda. Zazidani su kamenom i krečnim malterom. Opština kaže da je mjera privremena i da se može ukloniti bez štete po bedeme. Zato se ne provlačite i ne penjite. Iza zida je zaseok Špiljari, sa crkvicom Svetog Đorđa i ruševinama kuća. Tuda prolazi stari put za Njeguše, koji je danas poznat kao Kotorske ljestve. Sa Njeguškog polja spuštao se preko prevoja Krstac, serpentinama, u kanjon Škurde i do Špiljara. Bio je to put za pješake i konje. Na ljestve se danas ide samo odozdo, od Sjevernih vrata. Na kraju ture reći ćemo kako.

Na vrhu ste, na oko dvjesto šezdeset metara nad morem. Ovo je bio komandni centar odbrane Kotora. Turistička organizacija Kotora piše da su ovdje bili topovski položaji, skladišta oružja i prostorije za posadu. U jesen hiljadu osamsto trinaeste u tvrđavi se zatvorio francuski garnizon. Kotor su sa kopna opkolile crnogorske čete vladike Petra Prvog, a sa mora britanski brodovi kapetana Vilijama Hosta. Početkom hiljadu osamsto četrnaeste Francuzi su se predali. Host je grad predao crnogorskoj komisiji, i Kotor je kratko bio pod crnogorskom upravom. Bečki kongres ga je potom dodijelio Austriji. Pogledajte dolje. Odavde se najbolje vidi trougao grada između mora, rijeke i stijene, i koliko je grad mali, a bedemi dugi. Lako je zamisliti stražu koja odavde prati svaki brod u zalivu. Odmorite se i popijte vode. Silazak je teži za koljena nego uspon, a stepenice su na silasku najklizavije. Spuštajte se polako, bočno, i držite se zida gdje možete.

Sišli ste do južnog izlaza, iza katedrale Svetog Tripuna. Ovdje je druga naplatna kapija. Bedemi danas imaju novu ulogu. Samo od aprila do avgusta dvije hiljade devetnaeste na njih se popelo skoro sto hiljada ljudi. Ulaznica je dugo bila osam eura, a od novembra dvije hiljade dvadeset treće petnaest. Novac, kaže Opština, ide na održavanje bedema i staza. Vijekovima su bedeme gradile i čuvale vojske. Danas ih čuva ulaznica. Ako imate još snage i vremena, krenite kroz grad na sjever, oko četiristo metara, do Sjevernih vrata. Iza njih, preko mosta na Škurdi, počinje stari put za Njeguše, Kotorske ljestve. Ako ste za danas završili, sjednite u hlad na nekom od trgova. Grad ispod bedema ima svoju audio šetnju, koja počinje kod Vrata od mora.

Ovdje, ispred sjevernih bedema, završavao se stari put sa planine. Zaravan ispred zidina zvala se Crnogorski pazar. Tu su gorštaci donosili robu na kotorsku pijacu. Put je bio uzan, za pješake i konje, ali sve do druge polovine devetnaestog vijeka bio je glavna veza crnogorskog zaleđa sa morem. Tada je inženjer Josip Slade projektovao kolski put. Dionica od Kotora, sa dvadeset pet čuvenih serpentina, završena je hiljadu osamsto osamdeset četvrte. Stari put je danas markirana planinarska staza. Do prevoja Krstac ima oko pet kilometara i preko hiljadu metara uspona, oko četiri i po sata hoda u jednom pravcu. Hlada ima malo, a pouzdane vode usput nema. Ne morate do vrha. Popnite se do prvih krivina iznad Špiljara, pogledajte bedeme i tvrđavu sa strane sa koje su ih gledali napadači, pa se vratite istim putem. Mapu i opis staze naći ćete na našem sajtu, pod Kotorske ljestve.