Stari BarŠetnja od kapije do citadele i akvadukta

Pred vama je Omerbašića džamija. Sagrađena je hiljadu šesto šezdeset druge godine, izvan gradskih zidina, u naselju koje je raslo ispod tvrđave. Podigao ju je Omer-baša, barski trgovac i plemić, zajedno sa svoja dva sina. Džamija je jednostavna, pravougaone osnove, a minaret je prizidan uz jugozapadni zid. Predanje kaže da se Omer-baša jedne večeri vraćao u grad i nije stigao do kapije prije večernje molitve, akšama. Zarekao se da će džamiju podići na mjestu gdje ga molitva zatekne. U istom dvorištu je turbe Hasan-dede, derviša Hasana, iz hiljadu šesto dvanaeste. Starije je od džamije pola vijeka. U njemu je grob pokriven zelenim pokrivačem i derviška kapa za koju se navodi da je stara oko tri i po vijeka. Džamija je pod zaštitom države kao spomenik kulture, ali je i danas bogomolja. Ako ulazite, poštujte vrijeme molitve i obucite se pristojno.

Ovo je glavna kapija Starog Bara. Grad stoji na stijeni koju sa istočne i južne strane štite litice. Zato su bedemi najjači ovdje, na sjeverozapadu, odakle se gradu moglo prići. Zidine koje danas vidite najvećim dijelom su podigli Mlečani u šesnaestom vijeku. Venecija je vladala Barom od sredine petnaestog vijeka do hiljadu petsto sedamdeset prve, kada su grad zauzele Osmanlije. Na ulazu potražite reljef krilatog lava svetog Marka, znak Venecije. Iza kapije je zgrada stare carinarnice. Danas je u njoj centar za posjetioce, gdje šest građevina Starog Bara možete vidjeti u proširenoj stvarnosti. Unutar zidina je arheološki lokalitet od oko četiri i po hektara, sa ostacima više od dvjesta pedeset građevina: crkava, palata, kuća, mlinova za masline.

Pred vama je Arhiepiskopska palata, jedna od rijetkih obnovljenih zgrada unutar zidina. Danas je u njoj arheološka postavka grada Bara. Ime podsjeća na vrijeme kada je Bar bio crkveno središte. Hiljadu osamdeset devete godine Bar je postao sjedište nadbiskupije. Grad je tada već bio star. Na ovoj stijeni prvo su živjeli Iliri. U pisanim izvorima Bar se pominje u devetom vijeku, pod imenom Antibari. Hiljadu četrdeset druge godine, u bici kod Bara, dukljanski knez Vojislav pobijedio je vizantijsku vojsku. Ta pobjeda je otvorila put samostalnoj Duklji, a njegov sin Mihailo krunisan je za kralja hiljadu sedamdeset sedme. Kasnije su Barom vladali Nemanjići, pa Mlečani, pa Osmanlije, a od hiljadu osamsto sedamdeset osme Crnogorci. Svaka vlast je ostavila trag u kamenu oko vas.

Ovo je sahat-kula, kula sa satom. Prema podacima Turističke organizacije Bar, kula je postojala i prije osmanskog osvajanja. Hiljadu sedamsto pedeset treće godine obnovljena je i tada je dobila orijentalni izgled. Sat je odbrojavao vrijeme gradu koji je bio osmanski, sa džamijama, hamamom i čaršijom. O mehanizmu sata i danas se brine Kulturni centar Bar, koji upravlja Starim gradom. Tridesetak metara istočno od kule su ostaci crkve Svete Katarine iz četrnaestog vijeka. To je jedna od dvije srednjovjekovne crkve u Starom Baru koje su konzervirane i obnovljene. Druga je crkva Svete Venerande, u kojoj je danas izložba fotografija. Pogledajte planinski masiv iznad grada. To je Rumija. Sa izvora pod njom, oko tri kilometra daleko, voda je dolazila u grad akvaduktom, koji ćete vidjeti kasnije. Kao i skoro cijeli Stari Bar, i ovaj dio grada teško je stradao u zemljotresu petnaestog aprila hiljadu devetsto sedamdeset devete.

Na ovom platou stajala je katedrala Svetog Đorđa, zaštitnika Bara. Bila je to glavna crkva grada, sagrađena krajem dvanaestog vijeka na temeljima starije crkve Svetog Teodora. Kada su Osmanlije zauzele Bar, katedrala nije srušena. Hiljadu šesto četrdeset devete pretvorena je u džamiju sultana Ahmeda. Ista zgrada je tako vjekovima služila dvjema vjerama. Kraj je došao poslije crnogorskog osvajanja grada. Nova vlast je u bivšoj katedrali i džamiji držala barut. Hiljadu osamsto osamdeset prve godine u skladište je udario grom. Eksplozija je razorila zgradu i mnoge kuće oko nje, a bilo je i ljudskih žrtava. Od katedrale su ostali samo temelji koje vidite. To nije bila posljednja nesreća. Hiljadu devetsto dvanaeste u gradu je eksplodirala municija, a zemljotres hiljadu devetsto sedamdeset devete srušio je mnogo od onoga što je preostalo. Zato Stari Bar danas izgleda kao grad ruševina.

Ovo je citadela, najviši i najbolje branjeni dio Starog Bara. Bila je tvrđava u tvrđavi, posljednje utočište ako bi neprijatelj probio gradske zidine. Najstariji zidovi citadele potiču iz desetog vijeka, a veći dio odbrambenog sistema nastao je početkom petnaestog. Citadela je imala sopstvenu cisternu za vodu. U osmanskom periodu je prepravljena, a uz nju je dodata barutana. Ovdje se završila i duga osmanska vlast. U novembru hiljadu osamsto sedamdeset sedme crnogorska vojska pod komandom Maša Vrbice opkolila je grad. Turskom posadom komandovao je Ibrahim-beg. Grad je sedmicama gađan topovima, ali posada se nije predavala. Predala se tek početkom januara hiljadu osamsto sedamdeset osme, kada je ostala bez vode. Kako se to desilo, čućete na sljedećoj stanici. Iste godine, na Berlinskom kongresu, Bar je pripao Crnoj Gori. Sa citadele se vidi Barsko polje, novi Bar i more na zapadu. Ne penjite se na zidove, ograda nema.

Ispod sjevernih zidina, preko doline, vidite akvadukt. To je kameni vodovod sa sedamnaest lukova različite širine. Podignut je u osmansko doba, krajem šesnaestog ili početkom sedamnaestog vijeka; izvori se ne slažu oko tačnog vremena. Voda je dolazila sa izvora udaljenog oko tri kilometra. Tekla je gornjom stranom mosta, kroz keramičke cijevi spojene jedna za drugu. Za grad na stijeni ovaj vodovod je bio pitanje opstanka. To su znali i Crnogorci. Petog januara hiljadu osamsto sedamdeset osme minirali su akvadukt sa dvjesta dvadeset pet kilograma eksploziva i presjekli gradu vodu. Za nekoliko dana posada se predala. U zemljotresu hiljadu devetsto sedamdeset devete akvadukt se potpuno srušio. Kasnije je obnovljen, pa ga danas opet vidite kako premošćava dolinu. To je jedini sačuvani akvadukt u Crnoj Gori.

Ovi visoki zidovi i lukovi su ostaci franjevačkog samostana Svetog Nikole, podignutog krajem trinaestog vijeka. Stariji opisi grada vezuju gradnju za kraljicu Jelenu, ženu srpskog kralja Uroša Prvog. Pogledajte pažljivo zidove crkve. Na njima su sačuvani dijelovi srednjovjekovnih fresaka sa likovima svetaca. Poslije osmanskog osvajanja crkva je pretvorena u džamiju. Kao i katedrala Svetog Đorđa, i ona je stradala od baruta, ali kasnije. U eksploziji municije hiljadu devetsto dvanaeste džamija je uništena. Poslije hiljadu osamsto sedamdeset osme ljudi su napustili grad unutar zidina, pa ovdje stari slojevi nijesu prekriveni novim. Romanika, gotika i osmanska gradnja stoje jedna pored druge. U blizini je i stara barutana, danas lapidarijum. U njoj je izloženo više od šesto pedeset kamenih ulomaka sa građevina Starog Bara, od petog do devetnaestog vijeka.

Ovo je hamam, tursko kupatilo iz osmanskog perioda. Zgrada je nepravilne pravougaone osnove i ima nekoliko prostorija. Nad središnjom, kvadratnom prostorijom je kupola. Manji otvori u kupoli i na svodovima puštali su unutra svjetlost i vazduh. U osmanskim gradovima hamam nije bio samo mjesto za kupanje, već i mjesto okupljanja i razgovora. Zgrada je obnovljena i može se razgledati. Pogledajte oko sebe i zamislite koliko je ovaj prostor nekada bio gust. U mletačko doba unutar zidina bilo je, prema opisima grada, tridesetak palata, šesnaest crkava i samostana i nekoliko stotina kuća. Danas ovaj grad ruševina obilazi sve više ljudi. Od januara do dvadesetog septembra dvije hiljade dvadeset šeste Stari Bar je posjetilo više od sto četrdeset sedam hiljada ljudi.

Ova strma kamena ulica je starobarska čaršija. Nastala je u osmansko doba, ispod gradskih zidina, a izgled koji danas vidite dobila je u osamnaestom i devetnaestom vijeku. Zaštićena je kao spomenik kulture. Poslije pada grada i velikih eksplozija život se nije vratio unutar zidina. Nastavio se ovdje, u podgrađu. Novi grad je rastao na obali, uz luku. Naselje uz pristanište nazvano je Novi Bar hiljadu devetsto osme, i od tada se ovaj kraj zove Stari Bar. Danas su u čaršiji zanatske radnje, kafane i prodavnice maslinovog ulja, meda i suvenira. Svakog novembra ovdje se održava Maslinijada, sajam maslina i maslinovog ulja. Ljeti se u Starom gradu održavaju i programi festivala Barski ljetopis. Ako imate još vremena, ostala je dodatna stanica: Stara maslina u Mirovici, oko dva kilometra odavde.

Ovo je Stara maslina u Mirovici, simbol Bara. Opština Bar navodi da je stara više od dvije hiljade dvjesta godina. Analiza koju je Šumarski fakultet Univerziteta u Istanbulu radio na uzorcima barskih maslina procijenila je njenu starost na oko dvije hiljade dvjesta četrdeset godina. To je procjena, a ne tačan datum, ali je sigurno riječ o jednom od najstarijih stabala u ovom dijelu Evrope. Maslina je sorte žutica i još uvijek rađa. Kao spomenik prirode zaštićena je zakonom hiljadu devetsto šezdeset treće godine. Predanje kaže da je Mirovica ime dobila po miru: pod krošnjom ove masline mirile su se zavađene porodice. Barski kraj živi od maslina vjekovima. Na području Bara danas raste više od sto hiljada stabala. Svakog novembra ovdje se održavaju Susreti pod Starom maslinom, festival dječijeg stvaralaštva, koji traje od hiljadu devetsto osamdeset sedme.