Jezioro Szkoderskie i winny szlak CrmnicyAudiowycieczka samochodem

Jesteście w Virpazarze, tam gdzie rzeka Crmnica wpada do Jeziora Szkoderskiego. W samej nazwie jest słowo pazar, czyli targ: tu dolina Crmnicy spotykała się z jeziorem. Nad miejscowością wznosi się twierdza Besac. Większość źródeł podaje, że zbudowali ją Osmanowie pod koniec piętnastego wieku, po upadku Zety, by pilnować jeziora. Czarnogórcy zdobyli ją na początku osiemnastego wieku, a w czasie drugiej wojny światowej Włosi urządzili w niej więzienie. Z miejscowości prowadzi do niej ścieżka. Na skale w centrum stoi pomnik z tysiąc dziewięćset sześćdziesiątego trzeciego roku. Przypomina trzynasty lipca tysiąc dziewięćset czterdziestego pierwszego, gdy powstańcy z Godinje, Seoca, Boljevići, Krnjic i Virpazaru zaatakowali tutejszy włoski garnizon i go zdobyli, w pierwszym dniu Powstania Trzynastolipcowego. Virpazar miał też pierwszą kolej w Czarnogórze. Wąskotorowa linia z Baru została otwarta w tysiąc dziewięćset ósmym roku, a zamknięta w tysiąc dziewięćset pięćdziesiątym dziewiątym. Dziś z portu wypływają łodzie na jezioro, a parking w centrum jest bezpłatny. Pod koniec zimy odbywa się tu Festiwal Wina i Ukleji, gdy winiarze z Crmnicy nalewają swój vranac na stoiskach wzdłuż ulicy.

Przed wami Godinje, stara wieś na zboczu nad jeziorem. Domy stoją ciasno jeden przy drugim, a przez nie prowadzą przejścia, więc dawniej można było przejść od pierwszego do ostatniego domu, nie wychodząc na otwartą przestrzeń. Według tradycji była to ochrona przed najazdami osmańskimi. Przez stulecia mieszkały tu rody Leković i Nikač, a mężczyźni z Godinje byli wśród powstańców, którzy w tysiąc dziewięćset czterdziestym pierwszym roku zaatakowali Virpazar. Godinje łączy się też z dynastią Balšiciów. Balša Trzeci przebywał tu w czasie wojen z Wenecją, na początku piętnastego wieku. To także wieś winiarzy. Winnica Garnet należy do rodziny Leković. Miško i Maja, trzynaste pokolenie, robią vranac i chardonnay w granicach parku narodowego, a degustacja odbywa się na tarasie obok najstarszego domu we wsi, od kwietnia do listopada, tylko po rezerwacji. Poniżej wsi, na małej wysepce na jeziorze, widać twierdzę Grmožur. Osmanowie zbudowali ją w tysiąc osiemset czterdziestym trzecim roku, później służyła jako więzienie. Opowiada się, że wysyłano tam tylko więźniów, którzy nie umieli pływać. Wieś najlepiej zwiedzać pieszo. Zostawcie samochód tak, by nie blokował wąskiej drogi.

Ta droga z Virpazaru w stronę Baru ma niezwykłą przeszłość. Biegnie po nasypie dawnej kolei wąskotorowej z Baru do Virpazaru. Budowę zaczęto w tysiąc dziewięćset piątym roku, pociągi kursowały do tysiąc dziewięćset pięćdziesiątego dziewiątego, a potem linię zamieniono w drogę. Dlatego nachylenie jest łagodne, a zakręty tak szerokie, jak potrzebuje pociąg. Przejechaliście przez Boljevići. Także tutejsi mieszkańcy byli wśród powstańców, którzy trzynastego lipca tysiąc dziewięćset czterdziestego pierwszego roku zaatakowali włoski garnizon w Virpazarze. Limljani to wieś na wysokości około dwustu dwudziestu metrów nad morzem. Rodzina Klisić uprawia tu około czterech hektarów winorośli: vranac, kratošiję, cabernet sauvignon, muszkat włoski i miejscową lisičinę. Oferują degustacje, posiłki głównie z własnych produktów, warsztaty kulinarne i dwa pokoje. W sezonie goście mogą pomóc przy przycinaniu winorośli, przy winobraniu we wrześniu i październiku oraz przy pędzeniu rakii w październiku. Wokół jeziora i w Crmnicy uprawia się też cebulę z Crmnicy, łagodną, słodką czerwoną cebulę, którą Slow Food wpisał do swojej Arki Smaku. Od nasiona do cebuli mijają trzy lata.

Wjeżdżacie do Crmnicy, doliny, która schodzi z nadmorskich gór do Virpazaru. Stąd pochodzi vranac, czarnogórski czarny szczep i czerwone wino. Pierwszy opisał go Mitar Plamenac w tysiąc osiemset dziewięćdziesiątym pierwszym roku. Dziś znamy też jego rodziców. Badanie genetyczne opublikowane w dwa tysiące dwudziestym roku wykazało, że vranac pochodzi od kratošiji i duljengi. Kratošija to stary szczep z tego wybrzeża, ten sam, który Amerykanie nazywają zinfandel, a Włosi primitivo. Duljenga to rzadka miejscowa odmiana. Vranac rośnie dziś na mniej więcej połowie winnic Czarnogóry. Duża część na wielkich plantacjach koło Podgoricy, ale w Crmnicy to wciąż sprawa rodzinna: prawie każda wieś ma swoje piwnice, a wiele domów nalewa własne wino przy własnym stole. Winobranie zaczyna się w połowie września i trwa przez październik, a Virpazar świętuje jego początek we wrześniu festiwalem winogron. Przed chwilą minęliście stację kolejową Virpazar. Tam ma piwnicę rodzina Mašanović, która robi wino od ponad dziesięciu pokoleń. Łączą vranac z marselanem, cabernetem i kratošiją, a na degustacji podają go z pršutem, serem i marynowanym karpiem. Umówcie się co najmniej dzień wcześniej. W drodze powrotnej znów miniecie tę piwnicę.

W Donji Brčeli stoi klasztor świętego Mikołaja. Pochodzi z piętnastego wieku, a jego założenie przypisuje się Jelenie Balšić. Książę Nikola odnowił go w tysiąc osiemset sześćdziesiątym pierwszym roku. W tej cerkwi pochowano Šćepana Malego, jedną z najdziwniejszych postaci w historii Czarnogóry. Był przybyszem nieznanego pochodzenia, który podawał się za rosyjskiego cara Piotra Trzeciego, i od tysiąc siedemset sześćdziesiątego siódmego roku aż do śmierci w tysiąc siedemset siedemdziesiątym trzecim rządził Czarnogórą. Pod posadzką cerkwi jest sklepione pomieszczenie, które w jego czasach podobno służyło za loch. Brčeli to także wieś winiarzy. Rodzina Kopitović mieszka tu od piętnastego wieku, a jej domowa piwnica ma ponad trzysta lat. Robią sześć win, a jedno z czerwonych nazywa się Šćepan Mali. Degustacja odbywa się w rodzinnym domu, z domową kuchnią, i trzeba ją wcześniej zamówić. Wyżej, w Bukoviku, rodzina Rajković prowadzi winnicę Buk, z winoroślami na wysokości od dwustu siedemdziesięciu do siedmiuset metrów. A trochę dalej, w Građani, winnica Lipovac przechowuje znaleziska amfor z trzeciego wieku przed naszą erą i piwnicę wykopaną dziesięć metrów pod ziemią.

Jedziecie teraz starą drogą między Virpazarem a Rijeką Crnojevića, dawnym szlakiem karawan. Pod wami leży Jezioro Szkoderskie, największe jezioro Bałkanów, które Czarnogóra dzieli z Albanią. Latem zajmuje około trzystu siedemdziesięciu kilometrów kwadratowych, a zimą rozlewa się nawet do pięciuset czterdziestu. Czarnogórska część jest parkiem narodowym od tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego trzeciego roku, a jezioro jest na liście ramsarskiej mokradeł o znaczeniu międzynarodowym. Odnotowano tu około dwustu osiemdziesięciu gatunków ptaków. Najbardziej znany jest pelikan kędzierzawy, który ma tu jedne z ostatnich kolonii w Europie. Na wschodzie, przy Vranjinie, przez jezioro przechodzą droga i kolej do Podgoricy. Tam stoi też twierdza Lesendro, którą Osmanowie odebrali Njegoszowi w tysiąc osiemset czterdziestym trzecim roku. Latem duża część brzegu pokrywa się białymi i żółtymi grzybieniami. Ryby zawsze karmiły te wsie, a najbardziej znana jest ukljeva, mała srebrna uklejka, która żyje tylko w zlewniach Jeziora Szkoderskiego i Ochrydzkiego. Dziś jest chroniona i wolno ją łowić tylko od listopada do połowy marca. Droga jest wąska i ma mało miejsc do mijania. Jeśli chcecie zrobić zdjęcie, stańcie tylko w zatoczce, nigdy na zakręcie.

Poniżej drogi, w stromej zatoce schodzącej do jeziora, leżą Poseljani. Kiedyś było to ważne miejsce. Potok, który tu spada do jeziora, napędzał kilkanaście młynów, i mielono tu zboże z wsi po obu stronach góry. Do wsi docierało się lądem i łodzią. Kiedy młyny przestały być potrzebne, wieś prawie całkiem opustoszała. Z młynów zostały tylko kamienne mury porośnięte bluszczem. W ostatnich latach niektóre rodziny wróciły, na stałe albo na weekendy. Woda wciąż tu jest. Największy wodospad jest na górze wsi, a niżej są mniejsze kaskady i małe kamienne mostki. Wiosną i po deszczu potok jest najsilniejszy. Jeśli chcecie zejść, kamienna ścieżka zaczyna się przy drodze i jest słabo oznaczona. Zejście jest strome, więc załóżcie dobre buty i pamiętajcie, że potem trzeba wrócić pod górę. Jeśli tylko przejeżdżacie, nacieszcie się widokiem i jedźcie dalej. Tą drogą chodziły kiedyś karawany między Crmnicą a Rijeką Crnojevića. Dziś to jedna z najpiękniejszych dróg nad jeziorem, ale wolna: liczcie na około czterdzieści kilometrów na godzinę.

Przed wami otwiera się dolina rzeki nazwanej od rodu Crnojeviciów, którzy w piętnastym wieku rządzili Zetą. Ivan Crnojević panował od tysiąc czterysta sześćdziesiątego piątego do tysiąc czterysta dziewięćdziesiątego roku. Jego stolicą był Žabljak, tam gdzie Morača wpada do jeziora. Kiedy Osmanowie zdobyli Žabljak w tysiąc czterysta siedemdziesiątym ósmym roku, Ivan wycofał się tutaj, do Obodu nad rzeką, który kilka lat wcześniej umocnił. Kilka lat później przeniósł się wyżej, na Cetinje, i zbudował tam klasztor. Jego syn Đurađ założył drukarnię, z której w tysiąc czterysta dziewięćdziesiątym czwartym roku wyszedł Oktoich, pierwsza książka wydrukowana cyrylicą u Słowian południowych. Większość historyków umieszcza drukarnię na Cetinje, a miejscowa tradycja łączy ją z Obodem, nad osadą, do której właśnie zjeżdżacie. Sama rzeka ma tylko około dwunastu kilometrów. Wypływa spod jaskini we wzgórzu Obod, niedaleko osady, i wpada do Jeziora Szkoderskiego, którego woda przez Bojanę dociera do Adriatyku. Droga schodzi teraz serpentynami. Jedźcie powoli; zaparkujecie w osadzie.

Witajcie w Rijece Crnojevića. Kamienny most z łukami zbudował książę Danilo w tysiąc osiemset pięćdziesiątym trzecim roku, dla upamiętnienia ojca, Stanka Petrovicia. Zastąpił on drewniany most, który wcześniej postawił Piotr Drugi Petrović Njegosz. Obok mostu, na lewym brzegu, Danilo zbudował też dom zwany Mostina. Najstarszym zachowanym budynkiem w osadzie jest dom świętego Piotra Cetyńskiego. W dziewiętnastym i na początku dwudziestego wieku był to największy port i ośrodek handlu Czarnogóry. Handlowano tu suszoną ukljevą, poszukiwaną także na włoskich stołach. Na początku dwudziestego wieku fabryka Marica wytwarzała z rybich łusek esencję perłową. Dziś to spokojna osada z kilkudziesięcioma mieszkańcami i restauracjami nad rzeką, znanymi z wędzonego karpia i zupy rybnej. Karpia się soli i wędzi nad drewnem granatowca albo wierzby, przez co mięso robi się czerwone. Pasuje do niego kieliszek vranaca z Crmnicy, ale tylko dla tych, którzy nie prowadzą. Z Rijeki Crnojevića wypływają też łodzie w dół rzeki ku jezioru, do Karuča i Dodoši.

Jeśli jest miejsce, wjedźcie do małej zatoczki przy punkcie widokowym. Nie zatrzymujcie się na samej drodze. To jest Pavlova Strana, czyli zbocze Pavla. Pod wami rzeka Rijeka Crnojevića zatacza prawie pełną pętlę wokół zielonego wzgórza, a potem ginie w jeziorze wśród trzcin i grzybieni. Ten widok to jedno z najbardziej znanych zdjęć Czarnogóry, zobaczycie go na pocztówkach, w kalendarzach i przewodnikach. Tu woda i ląd zmieniają się miejscami. Latem równina wokół rzeki jest zielona, a gdy zimą jezioro przybiera, woda rozlewa się po niej. Ten sam widok jest inny w każdej porze roku. Najpiękniejsze światło jest rano i późnym popołudniem, kiedy jest też chłodniej. W południe słońce stoi wysoko i krajobraz wydaje się bardziej płaski. Wzgórza wokół was należą do Riječkiej nahiji, dawnej krainy wokół Rijeki Crnojevića. Na tarasach zwróconych ku słońcu i jezioru uprawia się tu vranac i kratošiję. Następny przystanek jest w ich winnych wsiach.

Jedziecie przez Riječką nahiję, wsie nad Rijeką Crnojevića i jeziorem. Winnice są tu tarasowe, a piwnice małe i rodzinne. Drušići uchodzą za najbardziej znaną winiarską wieś okolicy. Miejscowi mówią, że nazwa pochodzi od starego iliryjskiego słowa oznaczającego winogrono. Rodzina Janković ma tu około czterech tysięcy krzewów, z których co roku powstaje około trzech tysięcy litrów wina i siedemset pięćdziesiąt litrów rakii. W Rvaši, w przysiółku Suvodoli, rodzina Šofranac prowadzi winnicę Mrkan, z około trzema tysiącami krzewów na tarasach. Ich czerwone wino powstaje z kratošiji i vranaca, a sala degustacyjna wychodzi na winnicę i wieś. W obu winnicach goście mogą w sierpniu i wrześniu pomóc przy winobraniu. Po drugiej stronie doliny są jeszcze dwa gospodarstwa: Rakčević w Smokovci, w stuletnim rodzinnym domu, i Vukmirović w Gornji Ceklin, z piwnicą wkopaną w ziemię. Kratošiję nalewa się tu jako osobne wino częściej niż gdzie indziej. Spróbujcie jej, ale jeśli prowadzicie, poproście gospodarza, żeby zapakował butelkę na później.

Droga schodzi do Karuča, małej osady rybackiej na północno-zachodnim brzegu jeziora. Powstała z tymczasowych szałasów rybaków, bo przy Oku Karuča, podwodnym źródle w zatoce, gromadziły się ogromne ławice uklei. Woda ze źródła jest zimna i przejrzysta nawet latem. Nad zatoką są ruiny zimowej rezydencji władyki Piotra Pierwszego, zbudowanej w tysiąc osiemset ósmym roku, gdzie spędzał zimy ze względu na łagodny klimat. Około kilometra od źródła, na głębokości około jedenastu metrów, leży wrak parowca Skenderbeg, zatopionego dwunastego lutego tysiąc dziewięćset czterdziestego drugiego roku. Nurkować można tylko z licencjonowanym operatorem. Parking na dole jest mały. Jeśli zostawiliście samochód wyżej, zejście zajmie około pięciu minut. Przed Karučem odchodzi wąska droga do Dodoši, starej, ciasno zabudowanej wsi rybackiej na cyplu. Zimą jezioro otacza ją prawie ze wszystkich stron. Na południowy wschód stąd, przy ujściu Moračy, stoi twierdza Žabljak Crnojevića, dawna stolica Ivana Crnojevicia. Osmanowie zdobyli ją w tysiąc czterysta siedemdziesiątym ósmym roku, a do Czarnogóry wróciła w tysiąc osiemset siedemdziesiątym ósmym. Samochodem dojeżdża się do niej od strony Podgoricy, a latem także łodzią. Z Karuča i z Rijeki Crnojevića lokalne łodzie pływają po jeziorze. To najlepszy sposób, by zobaczyć grzybienie i ptaki, a wtedy także kierowca może wypić kieliszek.