İşkodra Gölü ve Crmnica şarap yoluSesli araba turu

Virpazar'dasınız; Crmnica nehrinin İşkodra Gölü'ne döküldüğü yerde. Adında pazar kelimesi var: Crmnica vadisiyle göl burada buluşurdu. Köyün üstünde Besac Kalesi yükseliyor. Kaynakların çoğuna göre kaleyi on beşinci yüzyılın sonunda, Zeta'nın düşüşünden sonra, gölü denetlemek için Osmanlılar yaptırdı. Karadağlılar on sekizinci yüzyılın başında kaleyi ele geçirdi; İkinci Dünya Savaşı'nda İtalyanlar burayı hapishane olarak kullandı. Köyden kaleye bir patika çıkıyor. Merkezdeki kayanın üstünde bin dokuz yüz altmış üçten kalma bir anıt var. Bin dokuz yüz kırk bir yılının on üç temmuzunu anıyor; o gün Godinje, Seoca, Boljevići, Krnjice ve Virpazar'dan isyancılar buradaki İtalyan garnizonuna saldırıp onu ele geçirdi. Bu, On Üç Temmuz Ayaklanması'nın ilk günüydü. Karadağ'ın ilk demiryolu da Virpazar'a geldi. Bar'dan gelen dar hatlı demiryolu bin dokuz yüz sekizde açıldı, bin dokuz yüz elli dokuzda kapandı. Bugün limandan göl turu tekneleri kalkıyor, merkezde park ücretsiz. Kış sonunda köyde Şarap ve Ukljeva Festivali yapılıyor; Crmnica'nın şarapçıları vranac'larını sokak boyunca kurulan tezgâhlarda sunuyor.

Karşınızda Godinje var; gölün üstündeki yamaçta eski bir köy. Evler birbirine bitişik ve aralarından geçitler geçiyor; eskiden ilk evden son eve açığa çıkmadan yürümek mümkünmüş. Rivayete göre bu, Osmanlı akınlarına karşı bir korunmaymış. Yüzyıllar boyunca burada Leković ve Nikač aileleri yaşadı; bin dokuz yüz kırk birde Virpazar'a saldıran isyancılar arasında Godinjeliler de vardı. Godinje, Balšić hanedanıyla da anılıyor. Üçüncü Balša, on beşinci yüzyılın başında Venedik'le savaşları sırasında burada kaldı. Burası aynı zamanda bir şarap köyü. Garnet Şaraphanesi Leković ailesine ait. On üçüncü kuşaktan Miško ve Maja, milli parkın içinde vranac ve chardonnay yapıyor; tadım, köyün en eski evinin yanındaki bir terasta, nisandan kasıma kadar ve yalnızca rezervasyonla yapılıyor. Köyün altında, göldeki küçük bir adacıkta Grmožur Kalesi görünüyor. Osmanlılar onu bin sekiz yüz kırk üçte yaptı; sonra hapishane olarak kullanıldı. Anlatılana göre oraya yalnızca yüzme bilmeyen mahkûmlar gönderilirmiş. Köy en iyi yürüyerek gezilir. Arabanızı dar yolu kapatmayacak bir yere bırakın.

Virpazar'dan Bar'a giden bu yolun ilginç bir geçmişi var. Bar'dan Virpazar'a uzanan eski dar hatlı demiryolunun güzergâhını izliyor. İnşaat bin dokuz yüz beşte başladı, trenler bin dokuz yüz elli dokuza kadar çalıştı, sonra hat yola çevrildi. Eğimin yumuşak, virajların bir trenin ihtiyacı kadar geniş olması bu yüzden. Boljevići'den geçtiniz. Bin dokuz yüz kırk bir yılının on üç temmuzunda Virpazar'daki İtalyan garnizonuna saldıran isyancılar arasında buranın insanları da vardı. Limljani, denizden yaklaşık iki yüz yirmi metre yükseklikte bir köy. Klisić ailesi burada yaklaşık dört hektar bağ işliyor: vranac, kratošija, cabernet sauvignon, İtalyan misketi ve yerli lisičina. Tadım, çoğu kendi ürünlerinden yemekler, yemek kursları ve iki oda sunuyorlar. Mevsiminde misafirler budamaya, eylül ve ekimdeki bağ bozumuna ve ekimdeki rakı yapımına katılabiliyor. Gölün çevresinde ve Crmnica'da Crmnica soğanı da yetişiyor; Slow Food'un Lezzet Gemisi listesine aldığı, yumuşak ve tatlı bir kırmızı soğan. Tohumdan soğana üç yıl geçiyor.

Kıyı dağlarından Virpazar'a inen vadiye, Crmnica'ya giriyorsunuz. Karadağ'ın kendi siyah üzümü ve kırmızı şarabı vranac buradan geliyor. Onu ilk kez bin sekiz yüz doksan birde Mitar Plamenac tanımladı. Bugün anne babasını da biliyoruz. İki bin yirmide yayımlanan bir genetik çalışma, vranac'ın kratošija ile duljenga'nın çocuğu olduğunu gösterdi. Kratošija bu kıyının eski bir üzümü; Amerikalıların zinfandel, İtalyanların primitivo dediği üzümün ta kendisi. Duljenga ise nadir bir yerli çeşit. Vranac bugün Karadağ'daki bağların yaklaşık yarısını kaplıyor. Büyük bir kısmı Podgorica yakınındaki büyük plantasyonlarda yetişiyor, ama Crmnica'da hâlâ bir aile işi: neredeyse her köyün mahzenleri var ve pek çok ev kendi şarabını kendi sofrasında sunuyor. Bağ bozumu eylül ortasında başlıyor ve ekim boyunca sürüyor; Virpazar başlangıcını eylülde bir üzüm festivaliyle kutluyor. Az önce Virpazar tren istasyonunun önünden geçtiniz. Mašanović ailesinin mahzeni orada; on kuşaktan uzun süredir şarap yapıyorlar. Vranac'ı marselan, cabernet ve kratošija ile harmanlıyor, tadımda pršut, peynir ve marine sazanla sunuyorlar. En az bir gün önceden rezervasyon yapın. Dönüşte mahzenin önünden yeniden geçeceksiniz.

Donji Brčeli'de Aziz Nikola Manastırı bulunuyor. On beşinci yüzyıldan kalma; kuruluşu Jelena Balšić'e atfediliyor. Prens Nikola onu bin sekiz yüz altmış birde yeniletti. Bu kilisede Karadağ tarihinin en tuhaf kişilerinden biri, Šćepan Mali gömülü. Kökeni bilinmeyen bir yabancıydı; kendini Rus çarı Üçüncü Petro olarak tanıttı ve bin yedi yüz altmış yediden bin yedi yüz yetmiş üçteki ölümüne kadar Karadağ'ı yönetti. Kilisenin zemininin altında tonozlu bir oda var; onun döneminde zindan olarak kullanıldığına inanılıyor. Brčeli aynı zamanda bir şarap köyü. Kopitović ailesi on beşinci yüzyıldan beri burada yaşıyor; evlerinin mahzeni üç yüz yıldan eski. Altı şarap yapıyorlar; kırmızılardan birinin adı Šćepan Mali. Tadım aile evinde, ev yemekleriyle yapılıyor ve önceden haber vermek gerekiyor. Daha yukarıda, Bukovik'te, Rajković ailesi Buk Şaraphanesi'ni işletiyor; bağları iki yüz yetmiş ile yedi yüz metre arasında. Biraz ileride, Građani'de ise Lipovac Şaraphanesi, milattan önce üçüncü yüzyıldan kalma amfora buluntularını ve yerin on metre altına kazılmış bir mahzeni saklıyor.

Şimdi Virpazar ile Rijeka Crnojevića arasındaki eski yoldasınız; bir zamanlar kervan yoluydu. Aşağıda, Karadağ'ın Arnavutluk'la paylaştığı, Balkanlar'ın en büyük gölü İşkodra Gölü uzanıyor. Yazın yaklaşık üç yüz yetmiş kilometrekare, kışın ise beş yüz kırka kadar genişliyor. Karadağ'daki kısmı bin dokuz yüz seksen üçten beri milli park; göl, uluslararası öneme sahip sulak alanların Ramsar listesinde de yer alıyor. Burada yaklaşık iki yüz seksen kuş türü kaydedildi. En ünlüsü tepeli pelikan; Avrupa'daki son kolonilerinden bazıları bu gölde. Doğuda, Vranjina'da, Podgorica'ya giden yol ve demiryolu gölü geçiyor. Osmanlıların bin sekiz yüz kırk üçte Njegoš'tan aldığı Lesendro Kalesi de orada. Yazın kıyının büyük kısmı beyaz ve sarı nilüferlerle kaplanıyor. Bu köyleri hep balık besledi; en bilineni ukljeva, yalnızca İşkodra ve Ohri gölü havzalarında yaşayan küçük, gümüş renkli bir inci balığı. Bugün koruma altında ve yalnızca kasımdan mart ortasına kadar avlanabiliyor. Yol dar ve karşılaşmak için az yer var. Fotoğraf çekmek isterseniz yalnızca bir cep alanında durun, asla virajda durmayın.

Yolun altında, göle inen dik bir koyda Poseljani var. Bir zamanlar önemli bir yerdi. Burada göle dökülen dere on beş kadar değirmeni döndürürdü; tepenin iki yanındaki köylerin tahılı burada öğütülürdü. Köye karadan ve kayıkla gelinirdi. Değirmenlere ihtiyaç kalmayınca köy neredeyse tamamen boşaldı. Değirmenlerden geriye sarmaşık kaplı taş duvarlar kaldı. Son yıllarda bazı aileler geri döndü; kimi kalıcı, kimi hafta sonları için. Su hâlâ burada. En büyük şelale köyün tepesinde; aşağıda daha küçük çağlayanlar ve küçük taş köprüler var. İlkbaharda ve yağmurdan sonra dere en güçlü hâlinde. İnmek isterseniz, yolun yanından taş bir patika başlıyor ve iyi işaretlenmemiş. İniş dik; iyi ayakkabı giyin ve dönüşün yokuş yukarı olacağını unutmayın. Sadece geçiyorsanız manzaranın tadını çıkarıp yola devam edin. Bu yoldan bir zamanlar Crmnica ile Rijeka Crnojevića arasında kervanlar geçerdi. Bugün gölün en güzel yollarından biri, ama yavaş: saatte yaklaşık kırk kilometre hesaplayın.

Önünüzde, adını bir aileden alan bir nehrin vadisi açılıyor: on beşinci yüzyılda Zeta'yı yöneten Crnojevićler. Ivan Crnojević bin dört yüz altmış beşten bin dört yüz doksana kadar hüküm sürdü. Başkenti, Morača nehrinin göle döküldüğü yerdeki Žabljak'tı. Osmanlılar Žabljak'ı bin dört yüz yetmiş sekizde alınca Ivan buraya, birkaç yıl önce tahkim ettiği, nehrin üstündeki Obod'a çekildi. Birkaç yıl sonra yukarıya, Cetinje'ye geçti ve orada bir manastır yaptırdı. Oğlu Đurađ bir matbaa kurdu; bin dört yüz doksan dörtte buradan Oktoih çıktı, Güney Slavlar arasında Kiril alfabesiyle basılan ilk kitap. Tarihçilerin çoğu matbaayı Cetinje'ye yerleştiriyor; yerel gelenek ise onu, şimdi indiğiniz köyün üstündeki Obod'la bağdaştırıyor. Nehrin kendisi yalnızca on iki kilometre kadar. Köyün yakınındaki Obod tepesinde bir mağaranın altından çıkıyor ve İşkodra Gölü'ne dökülüyor; gölün suyu da Bojana nehriyle Adriyatik'e ulaşıyor. Yol şimdi keskin virajlarla iniyor. Yavaş sürün; köyde park edebilirsiniz.

Rijeka Crnojevića'ya hoş geldiniz. Kemerli taş köprüyü Prens Danilo bin sekiz yüz elli üçte, babası Stanko Petrović'in anısına yaptırdı. Köprü, daha önce İkinci Petar Petrović Njegoš'un yaptırdığı ahşap köprünün yerini aldı. Köprünün yanında, sol kıyıda, Danilo Mostina denen bir ev de yaptırdı. Köydeki en eski bina, Cetinjeli Aziz Petar'ın evi. On dokuzuncu yüzyılda ve yirminci yüzyılın başında burası Karadağ'ın en büyük limanı ve ticaret merkeziydi. Burada kurutulmuş ukljeva ticareti yapılırdı; İtalyan sofralarında da aranırdı. Yirminci yüzyılın başında Marica adlı bir fabrika balık pullarından sedef özü üretiyordu. Bugün birkaç düzine kişinin yaşadığı sakin bir köy; nehir kıyısındaki lokantaları füme sazan ve balık çorbasıyla tanınıyor. Sazan tuzlanıp nar ya da söğüt odunuyla tütsüleniyor ve eti kırmızılaşıyor. Yanına bir kadeh Crmnica vranac'ı yakışır, ama yalnızca araç kullanmayanlar için. Rijeka Crnojevića'dan nehir boyunca göle, Karuč ve Dodoši'ye giden tekneler de kalkıyor.

Yer varsa seyir noktasındaki küçük cep alanına girin. Yolun üzerinde durmayın. Burası Pavlova Strana, yani Pavle'nin yamacı. Aşağıda Rijeka Crnojevića nehri yeşil bir tepenin çevresinde neredeyse tam bir halka çiziyor, sonra sazlar ve nilüferler arasından göle karışıyor. Bu manzara Karadağ'ın en tanınmış fotoğraflarından biri; kartpostallarda, takvimlerde ve rehberlerde göreceksiniz. Burada su ile kara yer değiştiriyor. Yazın nehrin çevresindeki ova yeşil; kışın göl yükseldiğinde su onun üzerine yayılıyor. Aynı manzara her mevsim farklı. En güzel ışık sabah ve öğleden sonra geç saatlerde; o saatlerde hava da daha serin. Öğlen güneş tepede ve manzara daha düz görünüyor. Çevrenizdeki tepeler, Rijeka Crnojevića çevresindeki eski bölge Riječka nahija'ya ait. Güneşe ve göle bakan teraslarda burada vranac ve kratošija yetiştiriliyor. Bir sonraki durağımız onların şarap köylerinde.

Riječka nahija'dan, yani Rijeka Crnojevića'nın ve gölün üstündeki köylerden geçiyorsunuz. Buradaki bağlar teraslarda, mahzenler küçük ve aile işletmesi. Drušići, bölgenin en tanınmış şarap köyü sayılıyor. Yöre halkı, adının üzüm anlamına gelen eski bir İlirya kelimesinden geldiğini söylüyor. Janković ailesinin burada yaklaşık dört bin asma kütüğü var; yılda yaklaşık üç bin litre şarap ve yedi yüz elli litre rakı veriyor. Rvaši'de, Suvodoli mahallesinde, Šofranac ailesi Mrkan Şaraphanesi'ni işletiyor; teraslarda yaklaşık üç bin asma var. Kırmızı şarapları kratošija ve vranac'tan yapılıyor; tadım salonu bağa ve köye bakıyor. İki şaraphanede de misafirler ağustos ve eylülde bağ bozumuna katılabiliyor. Vadinin öbür yakasında iki aile daha var: Smokovci'de, yüz yıllık bir aile evinde Rakčević; Gornji Ceklin'de, toprağa kazılmış mahzeniyle Vukmirović. Kratošija burada başka yerlerden daha sık tek başına şarap olarak sunuluyor. Tadına bakın, ama araç kullanıyorsanız ev sahibinden sonrası için bir şişe paketlemesini isteyin.

Yol, gölün kuzeybatı kıyısındaki küçük balıkçı yerleşimi Karuč'a iniyor. Burası geçici balıkçı kulübelerinden doğdu; çünkü koydaki su altı kaynağı Karuč Gözü'nde inci balıkları kalabalık sürüler hâlinde toplanırdı. Kaynağın suyu yazın bile soğuk ve berrak kalıyor. Koyun üstünde, Piskopos Birinci Petar'ın bin sekiz yüz sekizde yaptırdığı kışlık konutun kalıntıları var; ılıman iklimi için kışları burada geçirirdi. Kaynaktan yaklaşık bir kilometre uzakta, on bir metre kadar derinde, bin dokuz yüz kırk iki yılının on iki şubatında batan Skenderbeg vapurunun enkazı yatıyor. Oraya yalnızca yetkili bir operatörle dalınabiliyor. Aşağıdaki otopark küçük. Arabanızı yukarıda bıraktıysanız, aşağı yürümek beş dakika kadar sürer. Karuč'tan önce Dodoši'ye dar bir yol ayrılıyor; bir burnun üstünde, evleri sık sık dizilmiş eski bir balıkçı köyü. Kışın göl onu neredeyse her yandan sarıyor. Buranın güneydoğusunda, Morača'nın ağzında, bir zamanlar Ivan Crnojević'in başkenti olan Žabljak Crnojevića Kalesi duruyor. Osmanlılar onu bin dört yüz yetmiş sekizde aldı; bin sekiz yüz yetmiş sekizde yeniden Karadağ'a geçti. Arabayla Podgorica tarafından, yazın da tekneyle ulaşılıyor. Karuč'tan ve Rijeka Crnojevića'dan yerel tekneler göl turlarına çıkıyor. Nilüferleri ve kuşları görmenin en iyi yolu bu; o zaman sürücü de bir kadeh içebilir.