Skadarsko jezero i crmnički vinski putAudio vožnja

Nalazite se u Virpazaru, gdje rijeka Crmnica ulazi u Skadarsko jezero. U samom imenu je riječ pazar, tržište: ovdje su se sretali Crmnica i jezero. Iznad mjesta je tvrđava Besac. Većina izvora kaže da su je podigle Osmanlije krajem petnaestog vijeka, poslije pada Zete, da bi nadzirale jezero. Crnogorci su je preuzeli početkom osamnaestog vijeka, a u Drugom svjetskom ratu Italijani su u njoj držali zatvor. Do nje vodi pješačka staza iz mjesta. Na stijeni u centru je spomenik iz hiljadu devetsto šezdeset treće. Podsjeća na trinaesti jul hiljadu devetsto četrdeset prve, kada su ustanici iz Godinja, Seoca, Boljevića, Krnjica i Virpazara napali italijanski garnizon u Virpazaru i zauzeli ga, prvog dana Trinaestojulskog ustanka. Virpazar je imao i prvu željeznicu u Crnoj Gori. Uskotračna pruga od Bara otvorena je hiljadu devetsto osme, a ugašena hiljadu devetsto pedeset devete. Danas iz luke kreću brodovi po jezeru, a parking u centru je besplatan. Krajem zime ovdje se održava Festival vina i ukljeve, kada crmnički vinari toče vranac na štandovima kroz mjesto.

Pred vama je Godinje, staro selo na padini iznad jezera. Kuće su zbijene jedna uz drugu i kroz njih vode prolazi, pa se nekada moglo proći od prve do posljednje kuće, a da se ne izađe na otvoreno. Predanje kaže da je to bila zaštita u vrijeme osmanskih upada. U selu su vijekovima živjela bratstva Leković i Nikač, a Godinjani su bili i među ustanicima koji su hiljadu devetsto četrdeset prve napali Virpazar. Godinje se pominje i uz Balšiće. Balša Treći je ovdje boravio u vrijeme ratova sa Venecijom, početkom petnaestog vijeka. Ovo je i vinsko selo. Vinarija Garnet pripada porodici Leković. Miško i Maja, trinaesta generacija, prave vranac i šardone u granicama Nacionalnog parka, a degustacija je na terasi pored najstarije kuće u selu, od aprila do novembra, samo uz rezervaciju. Ispod sela, na ostrvcetu u jezeru, vidi se tvrđava Grmožur. Podigle su je Osmanlije hiljadu osamsto četrdeset treće, a poslije je služila kao zatvor. Priča kaže da su tamo slali samo one koji ne znaju da plivaju. Selo se najbolje vidi pješice. Ostavite auto tako da ne zatvarate uski put.

Ovaj put od Virpazara prema Baru ima neobičnu prošlost. To je trasa stare uskotračne pruge Bar Virpazar. Gradnja je počela hiljadu devetsto pete, vozovi su saobraćali do hiljadu devetsto pedeset devete, a onda je pruga pretvorena u put. Zato je nagib blag, a krivine široke kao za voz. Prošli ste kroz Boljeviće. I njihovi ljudi su bili među ustanicima koji su trinaestog jula hiljadu devetsto četrdeset prve napali italijanski garnizon u Virpazaru. Limljani su selo na oko dvjesta dvadeset metara iznad mora. Ovdje porodica Klisić gaji oko četiri hektara vinograda: vranac, kratošiju, kaberne sovinjon, italijanski muskat i autohtonu lisičinu. Nude degustaciju, obroke uglavnom od svojih namirnica, kulinarske radionice i dvije sobe. U sezoni se gosti mogu uključiti u rezidbu, berbu u septembru i oktobru i pečenje rakije u oktobru. Oko jezera i u Crmnici gaji se i crmnički luk, blag i sladak crveni luk koji Slow Food ubraja u ugroženo nasljeđe ukusa. Od sjemena do glavice proizvodnja traje tri godine.

Ulazite u Crmnicu, dolinu koja se od primorskih planina spušta do Virpazara. Ovdje je nastao vranac, crnogorsko crno grožđe i vino. Opisao ga je Mitar Plamenac hiljadu osamsto devedeset prve. Danas znamo i njegove roditelje. Genetska analiza objavljena dvije hiljade dvadesete pokazala je da je vranac potomak kratošije i duljenge. Kratošija je stara sorta sa ovih obala, ista ona koju Amerikanci zovu zinfandel, a Italijani primitivo. Duljenga je rijetka domaća sorta. Vranac danas pokriva oko polovine vinograda u Crnoj Gori. Veliki dio raste na velikim plantažama kod Podgorice, ali je u Crmnici i dalje porodična stvar: skoro svako selo ima podrume, a mnoge kuće toče svoje vino za svojim stolom. Berba počinje sredinom septembra i traje kroz oktobar, a Virpazar njen početak obilježava u septembru festivalom grožđa. Malo prije ste prošli pored željezničke stanice Virpazar. Tamo je podrum porodice Mašanović, koja pravi vino više od deset generacija. Vranac kombinuju sa marselanom, kaberneom i kratošijom, a na degustaciji ga služe uz pršut, sir i marinirani krap. Najavite se bar dan ranije. Pored podruma ćete proći i na povratku.

U Donjim Brčelima je manastir Svetog Nikole. Podignut je u petnaestom vijeku, a osnivanje se pripisuje Jeleni Balšić. Knjaz Nikola ga je obnovio hiljadu osamsto šezdeset prve. U ovoj crkvi sahranjen je Šćepan Mali, jedna od najčudnijih ličnosti crnogorske istorije. Bio je došljak nepoznatog porijekla koji se izdavao za ruskog cara Petra Trećeg, i od hiljadu sedamsto šezdeset sedme do smrti hiljadu sedamsto sedamdeset treće vladao je Crnom Gorom. Ispod poda crkve je zasvođena prostorija; vjeruje se da je u njegovo vrijeme služila kao tamnica. Brčeli su i vinsko selo. Porodica Kopitović ovdje živi od petnaestog vijeka, a njena kućna konoba starija je od trista godina. Prave šest vina, a jedno crno nosi ime Šćepan Mali. Degustacija je u porodičnoj kući, uz domaću hranu, i treba je najaviti. Iznad, u Bukoviku, porodica Rajković drži vinariju Buk, sa vinogradima od dvjesta sedamdeset do sedamsto metara visine. A malo dalje, u Građanima, vinarija Lipovac čuva nalaze amfora iz trećeg vijeka prije nove ere i podrum ukopan deset metara pod zemlju.

Sada vozite starim putem između Virpazara i Rijeke Crnojevića, kojim su nekada išli karavani. Ispod vas je Skadarsko jezero, najveće jezero na Balkanu, koje Crna Gora dijeli sa Albanijom. Ljeti ima oko tristo sedamdeset kvadratnih kilometara, a zimi se razlije i do petsto četrdeset. Crnogorski dio je nacionalni park od hiljadu devetsto osamdeset treće, a jezero je i na Ramsarskoj listi močvara od međunarodnog značaja. Ovdje je zabilježeno oko dvjesta osamdeset vrsta ptica. Najpoznatiji je kudravi pelikan, čije su ovdje jedne od posljednjih kolonija u Evropi. Na istoku, kod Vranjine, preko jezera prelaze put i pruga za Podgoricu. Tamo je i tvrđava Lesendro, koju su Osmanlije hiljadu osamsto četrdeset treće preotele od Njegoša. Ljeti veliki dio obale prekriju bijeli i žuti lokvanji. Riba je oduvijek hranila ova sela, a najpoznatija je ukljeva, mala srebrna riba koja živi samo u slivovima Skadarskog i Ohridskog jezera. Danas je zaštićena i lovi se samo od novembra do sredine marta. Put je uzak, sa malo mjesta za mimoilaženje. Ako želite fotografiju, stanite samo na proširenju, nikada u krivini.

Ispod puta, u strmoj uvali koja se spušta ka jezeru, leže Poseljani. Nekada je ovo bilo važno mjesto. Potok koji ovuda pada u jezero pokretao je petnaestak mlinova, i ovdje se mljelo žito za sela sa obje strane brda. U selo se dolazilo i kopnom i čamcem. Kada su mlinovi postali nepotrebni, selo je skoro sasvim opustjelo. Od mlinova su ostali kameni zidovi obrasli bršljanom. Posljednjih godina neke porodice su se vratile, stalno ili za vikend. Voda je i dalje tu. Najveći vodopad je na vrhu sela, a niže su manji slapovi i mali kameni mostovi. U proljeće i poslije kiša potok je najjači. Ako želite da siđete, kamena staza počinje kod puta i nije dobro obilježena. Silazak je strm, pa obujte dobru obuću i računajte da se vraćate uzbrdo. Ako samo prolazite, uživajte u pogledu i nastavite dalje. Ovim putem nekada su išli karavani između Crmnice i Rijeke Crnojevića. Danas je to jedan od najljepših puteva uz jezero, ali je spor: računajte na oko četrdeset kilometara na sat.

Ispred vas se otvara dolina rijeke koja nosi ime jedne porodice, Crnojevića. Oni su vladali Zetom u petnaestom vijeku. Ivan Crnojević je vladao od hiljadu četiristo šezdeset pete do hiljadu četiristo devedesete. Njegova prijestonica bio je Žabljak, na ušću Morače u jezero. Kada su Osmanlije hiljadu četiristo sedamdeset osme zauzele Žabljak, Ivan se povukao ovamo, na Obod iznad rijeke, koji je utvrdio nekoliko godina ranije. Odavde je nešto kasnije prešao gore, na Cetinje, i tamo podigao manastir. Njegov sin Đurađ osnovao je štampariju, iz koje je hiljadu četiristo devedeset četvrte izašao Oktoih, prva knjiga štampana ćirilicom kod Južnih Slovena. Većina istoričara smješta štampariju na Cetinje, a predanje i mještani je vezuju za Obod, iznad naselja u koje se upravo spuštate. Sama rijeka duga je dvanaestak kilometara. Izvire ispod pećine u brdu Obod, nedaleko od naselja, i uliva se u Skadarsko jezero, čija voda preko Bojane stiže do Jadrana. Put se sada spušta u serpentinama. Vozite polako; parkiraćete u naselju.

Dobro došli u Rijeku Crnojevića. Kameni most sa lukovima podigao je knjaz Danilo hiljadu osamsto pedeset treće, u spomen na oca Stanka Petrovića. Zamijenio je drveni most koji je ranije podigao Petar Drugi Petrović Njegoš. Pored mosta, na lijevoj obali, Danilo je sagradio i kuću koju zovu Mostina. Najstarija sačuvana zgrada u mjestu je kuća Svetog Petra Cetinjskog. U devetnaestom i početkom dvadesetog vijeka ovo je bila najveća crnogorska luka i trgovački centar. Ovdje se trgovalo sušenom ukljevom, koju su tražili i na italijanskim trpezama. Početkom dvadesetog vijeka u fabrici Marica pravio se sedef od riblje krljušti. Danas je ovo mirno mjesto sa nekoliko desetina stanovnika i restoranima uz rijeku, poznatim po dimljenom krapu i ribljoj čorbi. Krap se soli i dimi nad drvetom nara ili vrbe, pa meso dobije crvenu boju. Uz njega ide čaša crmničkog vranca, ali samo onome ko ne vozi. Iz Rijeke Crnojevića kreću i brodovi niz rijeku ka jezeru, do Karuča i Dodoša.

Ako ima mjesta, stanite na malom proširenju kod vidikovca. Ne zaustavljajte se na samom putu. Ovo je Pavlova strana, što znači Pavlova padina. Ispod vas Rijeka Crnojevića pravi skoro potpuni krug oko zelenog brda, a onda se, kroz trsku i lokvanje, gubi u jezeru. Ovaj prizor je jedna od najpoznatijih fotografija Crne Gore i viđaćete ga na razglednicama, kalendarima i u vodičima. Ovdje se voda i kopno smjenjuju. Ljeti je ravnica oko rijeke zelena, a kada jezero zimi naraste, voda se razlije po njoj. Isti pogled je drugačiji u svakom godišnjem dobu. Najljepše svjetlo je ujutru i kasno popodne, kada je i manje vrućine. U podne je sunce visoko i pejzaž djeluje ravnije. Brda oko vas pripadaju Riječkoj nahiji, starom kraju oko Rijeke Crnojevića. Na terasama okrenutim suncu i jezeru tu se gaje vranac i kratošija. Sljedeća stanica je u njihovim vinskim selima.

Vozite kroz Riječku nahiju, kraj sela iznad Rijeke Crnojevića i jezera. Ovdje su vinogradi na terasama, a podrumi mali i porodični. Drušići se smatraju najpoznatijim vinogradarskim selom ovog kraja. Mještani kažu da ime dolazi od stare ilirske riječi za grožđe. Porodica Janković ovdje ima oko četiri hiljade čokota, od kojih godišnje napravi oko tri hiljade litara vina i sedamsto pedeset litara rakije. U Rvašima, u zaseoku Suvodoli, porodica Šofranac drži vinariju Mrkan, sa oko tri hiljade čokota na kaskadama. Njihovo crno vino pravi se od kratošije i vranca, a degustaonica gleda na vinograd i selo. U obje vinarije gosti se u avgustu i septembru mogu uključiti u berbu. Na drugoj strani doline su još dva domaćinstva: Rakčević u Smokovcima, u stogodišnjoj porodičnoj kući, i Vukmirović u Gornjem Ceklinu, sa ukopanim podrumom. Kratošija se ovdje češće nego drugdje toči i kao samostalno vino. Probajte je, ali ako vozite, neka vam domaćin flašu spakuje za kasnije.

Put se spušta u Karuč, malo ribarsko naselje na sjeverozapadnoj obali jezera. Nastalo je od privremenih ribarskih koliba, jer se kod Karučkog oka, podvodnog izvora u uvali, lovilo mnogo ukljeve. Voda iz oka je i ljeti hladna i bistra. Iznad uvale su ruševine zimovnika vladike Petra Prvog, podignutog hiljadu osamsto osme, gdje je provodio zime zbog blage klime. Oko kilometar od oka, na oko jedanaest metara dubine, leži olupina parobroda Skenderbeg, potopljenog dvanaestog februara hiljadu devetsto četrdeset druge. Do nje se roni samo sa ovlašćenim operaterom. Parking dolje je mali. Ako ste ostavili auto gore, silazak traje oko pet minuta. Prije Karuča odvaja se uski put za Dodoše, staro zbijeno ribarsko selo na rtu. Zimi ga jezero opkoli skoro sa svih strana. Jugoistočno odavde, na ušću Morače, je tvrđava Žabljak Crnojevića, nekadašnja prijestonica Ivana Crnojevića. Osmanlije su je zauzele hiljadu četiristo sedamdeset osme, a Crnoj Gori je vraćena hiljadu osamsto sedamdeset osme. Kolima se do nje stiže sa podgoričke strane, a ljeti i čamcem. Iz Karuča i Rijeke Crnojevića lokalni čamci voze po jezeru. To je najbolji način da vidite lokvanje i ptice, a i vozač tada može da popije čašu.