Cetinje, kryeqyteti i vjetër mbretërorShëtitje nga pallati te legatat

Jeni në Sheshin e Oborrit. Ndërtesa e kuqe me ballkon mbi hyrje është pallati i mbretit Nikolla. U ndërtua nga viti një mijë e tetëqind e gjashtëdhjetë e tre deri në një mijë e tetëqind e gjashtëdhjetë e shtatë, fillimisht për princeshën Darinka, të venë e princit Danilo. Kur Darinka u largua nga Mali i Zi, princi Nikolla u zhvendos këtu me familjen nga Biljarda. Njerëzit e quanin ndërtesën e re thjesht Palac. Nikolla mbretëroi pesëdhjetë e tetë vjet, fillimisht si princ dhe, që nga viti një mijë e nëntëqind e dhjetë, si mbret. Për shpalljen e mbretërisë pallati u rinovua. Vajzat e Nikollës dhe të mbretëreshës Milena u martuan në oborret e Evropës. Jelena u bë mbretëreshë e Italisë, Milica dhe Anastasija u martuan me dukë të mëdhenj rusë, dhe Zorka me Petar Karađorđeviqin, më vonë mbret i Serbisë. Prandaj Nikollën e quanin vjehrri i Evropës. Që nga viti një mijë e nëntëqind e njëzet e gjashtë, pallati është muze. Në katin përdhes janë salloni mbretëror dhe ai diplomatik, portrete të të afërmve evropianë, armë, flamuj dhe dekorata. Lart janë dhomat e familjes.

Kjo rrafshinë e gjelbër quhet Ćipur, dhe këtu fillon historia e Cetinjes. Ivan Crnojeviqi, zot i Zetës, u tërhoq para osmanëve nga Obodi, pranë Rijeka Crnojevićës së sotme, në këtë luginë të mbrojtur nën Lovćen. Në vitin një mijë e katërqind e tetëdhjetë e dy ndërtoi këtu oborrin e tij, dhe dy vjet më vonë një manastir kushtuar Shën Mërisë. Ai manastir u shkatërrua në vitin një mijë e gjashtëqind e nëntëdhjetë e dy. Venecianët që e mbanin e hodhën në erë kur po tërhiqeshin. Rreth kishës shihen mbetjet e themeleve të tij. Kishën përpara jush e ndërtoi mbreti Nikolla në vitin një mijë e tetëqind e nëntëdhjetë, në vendin e manastirit të vjetër. Këtu prehen Ivan Crnojeviqi, mbreti Nikolla, mbretëresha Milena dhe dy vajzat e tyre, Ksenija dhe Vjera. Mbreti dhe mbretëresha vdiqën në mërgim dhe u varrosën në San Remo, në Itali. Më një tetor të vitit një mijë e nëntëqind e tetëdhjetë e nëntë, eshtrat e tyre u sollën këtu. Kisha shpesh është e mbyllur. Nëse është e hapur, varret prej mermeri të mbretit dhe mbretëreshës janë menjëherë pranë hyrjes.

Përpara jush është manastiri i Cetinjes, selia e Mitropolisë së Malit të Zi dhe të Bregdetit. Pasi u shkatërrua manastiri i vjetër në Ćipur, peshkopi Danilo Petroviq ndërtoi një të ri këtu, në vendin e oborrit të dikurshëm të Ivan Crnojeviqit, nga viti një mijë e shtatëqind e një deri në një mijë e shtatëqind e katër. As ky nuk u kursye. U dëmtua në sulmet osmane të vitit një mijë e shtatëqind e katërmbëdhjetë dhe të vitit një mijë e shtatëqind e tetëdhjetë e pesë, dhe çdo herë u rindërtua. Pamjen e sotme e ka që nga viti një mijë e nëntëqind e njëzet e shtatë. Manastiri ruan dorën e djathtë të Shën Gjon Pagëzorit, një copë të Kryqit të Shenjtë dhe reliket e Shën Pjetrit të Cetinjes, peshkop dhe burrë shteti i fundit të shekullit të tetëmbëdhjetë dhe fillimit të shekullit të nëntëmbëdhjetë. Në kishë është edhe varri i princit Danilo. Hyrja është falas. Shpatullat dhe gjunjët duhet të jenë të mbuluar; nëse nuk keni me se, në hyrje zakonisht ju japin një shall. Brenda nuk fotografohet dhe flitet me zë të ulët. Mbi manastir ngrihet kodra shkëmbore Orlov Krš, me mauzoleun e peshkopit Danilo. Shtegu deri në majë zgjat rreth njëzet minuta.

Në këtë pavijon ndodhet një hartë në reliev e Malit të Zi, e bërë në vitin një mijë e nëntëqind e shtatëmbëdhjetë, gjatë pushtimit austro-hungarez në Luftën e Parë Botërore. Pushtuesit donin një pamje më të mirë të vendit malor që kontrollonin. Është prej betoni të derdhur mbi një bazë guri, sipas hartave të sakta topografike austriake. Shkalla është një me dhjetë mijë, dhe sipërfaqja rreth dyqind e pesëdhjetë e gjashtë metra katrorë. Në të shihen edhe pjesë të vendeve fqinje. E bënë oficerë dhe specialistë austro-hungarezë, oficerë italianë të zënë rob, piktorë dhe hartografë, si dhe skulptori malazez Marko Brežanin. Nëse hyni, gjeni së pari gjirin e Kotorit, pastaj malin mbi të. Ai është Lovćeni. Në shpatet e tij ngjitet rruga e vjetër nga Kotori, nëpër kthesat dhe përmes Njegushit, deri në këtë luginë. Nga lart shihet qartë sa e fshehur ishte Cetinje, edhe nga deti, edhe nga fusha. Hyrja në pavijon është me pagesë, dhe bileta e Biljardës vlen edhe për relievin.

Kjo ndërtesë e gjatë prej guri me kulla në qoshe është Biljarda. U ndërtua në vitin një mijë e tetëqind e tridhjetë e tetë, sipas projektit të rusit Jakov Ozereckovski, për Petar të Dytin Petroviq Njegosh, princ-peshkop, sundimtar dhe poet. Manastiri i vjetër i ishte bërë i ngushtë, ndaj ai zhvendosi këtu veten dhe institucionet e shtetit. Ndërtesa është rreth shtatëdhjetë e dy metra e gjatë dhe ka njëzet e pesë dhoma. Këtu mblidhej Senati dhe qëndronin perjanikët, garda e Njegoshit. Emri vjen nga bilardoja, loja e preferuar e Njegoshit, dhe tavolina e bilardos shihet ende sot në muze. Njegoshi vdiq në vitin një mijë e tetëqind e pesëdhjetë e një, pa i mbushur ende tridhjetë e tetë vjet. Vepra e tij më e njohur, poema epike Kurora e maleve, u botua në vitin një mijë e tetëqind e dyzet e shtatë. Muzeu ruan bibliotekën, dorëshkrimet dhe sendet e tij personale. Më vonë në Biljardë punuan ministri dhe shkolla. Sot ajo është Muzeu i Njegoshit, pjesë e Muzeut Kombëtar të Malit të Zi. Vetë Njegoshi prehet në majë të Lovćenit, në mauzoleun në Jezerski Vrh.

Ndërtesa e madhe e verdhë me orë është Shtëpia e Qeverisë, Vladin Dom. U përfundua në vitin një mijë e nëntëqind e dhjetë, vitin kur Mali i Zi u shpall mbretëri. E projektoi arkitekti italian Corradini. Me përmasa gjashtëdhjetë e gjashtë me pesëdhjetë e dy metra dhe një oborr të brendshëm, ishte atëherë ndërtesa më e madhe në Malin e Zi. Këtu punonin qeveria dhe parlamenti, por edhe posta dhe telegrafi, një shtypshkronjë, madje edhe një teatër i përkohshëm. Sot këtu është selia e Muzeut Kombëtar të Malit të Zi, me Muzeun Historik dhe Muzeun e Artit. Në Muzeun e Artit, në një sallë që quhet Kapela Blu, ruhet ikona e Shën Mërisë së Filermos. Ajo u përkiste kalorësve të Shën Gjonit, të cilët e çuan nga Rodosi në Maltë. Më vonë ishte në Rusi, dhe përmes Danimarkës arriti në Beograd. Gjatë Luftës së Dytë Botërore u fsheh në manastirin e Ostrogut, dhe që nga viti një mijë e nëntëqind e shtatëdhjetë e tetë ndodhet në Muzeun Kombëtar. Biletën e përbashkët për të gjitha muzetë mund ta blini në arkën e secilit prej tyre.

Përpara jush është legata e dikurshme e Francës, dhe këtu fillon historia e Cetinjes si qytet diplomatësh. Në Kongresin e Berlinit, në vitin një mijë e tetëqind e shtatëdhjetë e tetë, fuqitë e mëdha e njohën pavarësinë e Malit të Zi. Pas kësaj, në kryeqytetin e vogël erdhën legatat. Austro-Hungaria e mori ndërtesën e saj në vitin një mijë e tetëqind e nëntëdhjetë e nëntë, Rusia në një mijë e nëntëqind e tre, Italia dhe Franca në një mijë e nëntëqind e dhjetë, dhe Britania e Madhe në një mijë e nëntëqind e dymbëdhjetë. Turqia, Bullgaria, Serbia, Greqia, Gjermania, Belgjika dhe Shtetet e Bashkuara kishin përfaqësi në shtëpi me qira. Kështu, kryeqyteti i vogël kishte më shumë se dhjetë misione diplomatike. Ndërtesa franceze dallohet më shumë se të gjitha. Shikoni fasadën: vija të valëzuara, pllaka qeramike në disa ngjyra, zbukurime rreth ballkoneve dhe oxhaqeve. Ky është stili Art Nouveau, dhe kjo është shfaqja e tij e parë në arkitekturën e Malit të Zi. Legatat e Rusisë dhe të Britanisë do t'i shihni më vonë gjatë kësaj shëtitjeje. Ajo austro-hungareze është më në veriperëndim, ndërsa ajo italiane në Bulevardin e Heronjve Malazezë.

Kjo është kisha Vllaška, kisha më e vjetër në Cetinje. Mbishkrimi mbi derë thotë se banorët e Donji Krajit e ndërtuan për herë të parë në vitin një mijë e katërqind e pesëdhjetë, më shumë se tridhjetë vjet para se Ivan Crnojeviqi të vinte në Cetinje. Është rindërtuar tri herë, dhe formën e sotme e ka që nga viti një mijë e tetëqind e gjashtëdhjetë e katër. Tani shikoni gardhin. Çdo shufër e tij është tytë pushke. Janë më shumë se një mijë e pesëqind. Malazezët ua morën ushtarëve osmanë në një betejë të vitit një mijë e tetëqind e pesëdhjetë e tetë dhe në luftërat nga një mijë e tetëqind e shtatëdhjetë e gjashtë deri në shtatëdhjetë e tetë. Gardhi u vendos në vitin një mijë e tetëqind e nëntëdhjetë e shtatë. Në majë të tytave janë maja metalike në formë shtize. Në këtë kishë, në vitin një mijë e tetëqind e gjashtëdhjetë, princi Nikolla u martua me Milena Vukotiqin. Në oborrin e kishës ndodhen edhe dy stećci, gurë varresh mesjetarë, mbetje e një varreze të vjetër.

Po ecni në rrugën Njegoševa, rruga kryesore e Cetinjes, sot për këmbësorë. Ajo shkon nga legata e Francës deri te Pallati Blu, përmes gjithë qendrës së vjetër. Kur Cetinje u bë kryeqytet i një shteti të njohur, qyteti filloi të rritej shpejt. Planin e parë urbanistik të kryeqytetit e hartoi arkitekti Josip Slade nga Trogiri, i njëjti që projektoi legatën austro-hungareze. Atëherë qyteti mori edhe një teatër. Në vitin një mijë e tetëqind e tetëdhjetë e tre, pranë Sallës së Leximit të Cetinjes, u themelua një shoqëri teatrale, megjithëse qyteti nuk kishte ende ndërtesë teatri. Një vit më vonë shoqëria nisi ndërtimin e godinës që sot quhet Zetski Dom. Teatri Mbretëror Zetski Dom është institucioni teatror më i vjetër në Malin e Zi, dhe do të kaloni pranë tij rrugës për te stacioni tjetër. Sot Cetinje nuk është kryeqyteti i vendit. I tillë është Podgorica. Por Cetinje ka statusin zyrtar të kryeqytetit të vjetër mbretëror, dhe presidenti i Malit të Zi ka një rezidencë në Pallatin Blu, në fund të kësaj rruge.

Kjo ndërtesë madhështore është legata e dikurshme e Rusisë. Guri i themelit u vu në vitin një mijë e nëntëqind, dhe ndërtesa u përfundua dhe u banua në vitin një mijë e nëntëqind e tre. E projektoi arkitekti italian Corradini, i njëjti që më vonë ndërtoi Shtëpinë e Qeverisë. Stili është barok i vonë me elemente të Rilindjes, dhe trualli, mes parkut të qytetit dhe kësaj rruge, ka rreth tre mijë e pesëqind metra katrorë. Rusia ishte atëherë një aleate e ngushtë e Malit të Zi. Kujtoni gardhin prej tytash pushkësh te kisha Vllaška. U vendos një vit pasi Rusia, në vitin një mijë e tetëqind e nëntëdhjetë e gjashtë, i dhuroi Malit të Zi tridhjetë mijë pushkë. Tytat e vjetra të kapura mund të bëheshin atëherë gardh. Pas Luftës së Parë Botërore ndërtesa strehoi një shkollë mësuesish, e më vonë një pjesë spitali, banesa dhe një akademi arti.

Shtëpia e kuqe me dritare të bardha është legata e dikurshme britanike. Në mur ka një pllakë: Legata britanike, nga një mijë e tetëqind e shtatëdhjetë e nëntë deri në një mijë e nëntëqind e gjashtëmbëdhjetë. Pra, diplomatët britanikë qëndruan në Cetinje gati dyzet vjet, por në këtë ndërtesë vetëm katër. U ndërtua në vitin një mijë e nëntëqind e dymbëdhjetë, sipas projektit të arkitektit anglez Harty, si një shtëpi fshati angleze, si ato që ndërtoheshin atëherë në qytetet-kopsht të Anglisë. Viti një mijë e nëntëqind e gjashtëmbëdhjetë shënon fundin e kryeqytetit mbretëror. Në fillim të atij viti ushtria austro-hungareze pushtoi Malin e Zi, mbreti Nikolla shkoi në mërgim dhe legatat u larguan nga Cetinje. Mbreti nuk u kthye më kurrë. Pas luftës, Mali i Zi hyri në përbërje të Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve. Midis dy luftërave botërore në këtë shtëpi jetonte bani, guvernatori i Banovinës së Zetës. Sot këtu ndodhet Akademia e Muzikës e Universitetit të Malit të Zi.

Përpara jush është Pallati Blu. U ndërtua në fund të shekullit të nëntëmbëdhjetë për trashëgimtarin e fronit, princin Danilo, djalin e mbretit Nikolla. Në gurin e themelit të tij u gdhendën vargje të princit Nikolla. Danilo jetoi këtu deri në vitin një mijë e nëntëqind e gjashtëmbëdhjetë. Shikoni fasadën: mure blu e të bardha dhe pilastra prej guri të kuq me kapitele të praruara. Midis dy luftërave botërore në pallat ishte gjimnazi, e më vonë një galeri dhe një muze. Sot është një nga rezidencat e presidentit të Malit të Zi. Nuk është i hapur si muze, por shihet mirë përmes gardhit. Ky është stacioni i fundit i shëtitjes sonë. Sheshi i Oborrit, nga u nisët, është rreth treqind metra larg. Kthehuni përgjatë rrugës Njegoševa dhe në fund kthehuni majtas, në shesh.