Kotor – Lovćen – CetinjeMe makinë nëpër serpentina deri te mauzoleu i Njegoshit

Këtu, te Trojica, nis rruga e vjetër për në Lovćen dhe Cetinje. Deri në qafën e Krstacit ju presin njëzet e pesë kthesa të forta, që këtu quhen kanice, dhe gati një mijë metra ngjitje. Rruga është më shumë se njëqind e dyzet vjeçare. Kur Mali i Zi u njoh si shtet i pavarur në Kongresin e Berlinit, në vitin një mijë e tetëqind e shtatëdhjetë e tetë, princi Nikolla ftoi inxhinierin Josip Slade nga Trogiri. Slade ndërtoi pjesën malazeze të rrugës, nga Cetinja përmes Njegušit deri te kufiri mbi Kotor, dhe e përfundoi në vitin një mijë e tetëqind e tetëdhjetë e një. Kotori dhe i gjithë gjiri i përkisnin atëherë Austro-Hungarisë, e cila ndërtoi pjesën e vet, nga Kotori deri te kufiri në Krstac. Pikërisht këto janë serpentinat, të përfunduara në vitin një mijë e tetëqind e tetëdhjetë e katër. Rruga u bë për kuaj dhe karroca, me pjerrësi të butë e të njëtrajtshme. Prandaj kthesat janë kaq të ngjeshura dhe rruga në disa vende mezi është më e gjerë se një makinë. Mbani të djathtën dhe ngisni ngadalë, sidomos në kthesa, dhe jini gati të ndaloni nëse vjen dikush përballë. Mos ndaloni në kthesë, as për fotografi. Më lart ka një zgjerim me pamje, ku do të ndalemi. Kush ulet pranë shoferit, le të shikojë për të. Me çdo kthesë gjiri mbetet më poshtë.

Tani jeni në mes të serpentinave. Në Kotor tregojnë se kthesat, të para nga lart, formojnë shkronjën M, dhe se ndërtuesi ia kushtoi kështu princeshës Milena, gruas së princit Nikolla. Kjo është një legjendë vendase, jo diçka e shkruar në projekt. Para kësaj rruge, Kotorin me malet e Malit të Zi i lidhte vetëm një shteg i pjerrët guri. Ai ngjitet edhe sot nëpër shkëmbin mbi Qytetin e Vjetër, pranë kështjellës së Shën Gjonit, deri në Krstac. Nëpër këtë shteg njerëzit e Njegušit dhe të fshatrave përreth zbritnin në tregun e Kotorrit, me djathë, mish të thatë dhe dru. Djathi i Njegušit dikur shitej në Kotor, por edhe në Trieste e në Venecia. Shtegu është ende i shënuar. Është gati pesë kilometra i gjatë, me më shumë se një mijë metra ngjitje, dhe këmbësorët llogaritin disa orë. Përshkrimin e tij do ta gjeni në faqen tonë. Në vitin një mijë e nëntëqind e gjashtëmbëdhjetë, gjatë Luftës së Parë Botërore, ushtria austro-hungareze nisi të ndërtonte një teleferik mallrash nga Kotori, përmes Krstacit, deri në Cetinje. E vinte në lëvizje një makinë me avull dhe punoi deri në fund të vitit një mijë e nëntëqind e tetëmbëdhjetë. Sot mbi këto shpate kalon sërish një teleferik, kësaj here për udhëtarë. Do të flasim për të rrugës për në Lovćen. Qëndroni në korsinë tuaj. Deri te pika e shikimit kanë mbetur edhe disa kthesa.

Nëse ka vend, ndaloni në zgjerimin në të djathtë dhe fikni motorin. Mos dilni në rrugë dhe kini kujdes nga makinat që dalin nga kthesat. Shikoni drejt perëndimit, poshtë. Në fund fare të gjirit është Qyteti i Vjetër i Kotorrit, një trekëndësh çatish buzë ujit. Mbi të muret ngjiten zigzag deri te kështjella e Shën Gjonit në kodër. Përgjatë bregut në veri shtrihet Dobrota, ndërsa përballë, në bregun tjetër, Prčanj. Kodra pas Prčanjit është Vrmaci. Ai e ndan Gjirin e Kotorrit nga Gjiri i Tivatit, që duket pas tij, më i gjerë dhe më i hapur. Nga këtu kuptohet pse Kotori ka qenë kaq mirë i mbrojtur për shekuj. Deti hyn thellë mes maleve dhe qyteti fshihet në fund fare të gjirit, nën shkëmb. Rajoni natyror dhe kulturo-historik i Kotorrit është në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s që nga viti një mijë e nëntëqind e shtatëdhjetë e nëntë. Në portin poshtë shpesh qëndrojnë anije turistike. Nga kjo lartësi duken të vogla, por janë disa qindra metra të gjata. Kur të niseni, ndizni sinjalin dhe lërini të kalojnë të tjerët. Deri në qafën e Krstacit ka mbetur rreth një kilometër.

Keni arritur në Krstac, një qafë mali në nëntëqind e tridhjetë e shtatë metra mbi nivelin e detit. Këtu mbarojnë serpentinat dhe këtu del edhe shtegu i vjetër këmbësor nga Kotori. Deri në fund të Luftës së Parë Botërore këtu kalonte një kufi. Në njërën anë ishte Gjiri i Kotorrit, pjesë e Austro-Hungarisë, në anën tjetër Principata, më vonë Mbretëria e Malit të Zi. Fotografia e kësaj ndalese tregon hanin e vjetër në Krstac në fund të shekullit të nëntëmbëdhjetë. Udhëtarët pushonin këtu bashkë me kuajt, para se të zbritnin në Kotor ose të vazhdonin drejt Cetinjes. Kufiri e përcaktoi jetën në këto male. Kotori ishte qyteti dhe tregu më i afërt për Njegušin, por ndodhej në një shtet tjetër. Prandaj kjo rrugë ishte kaq e rëndësishme. Pjesa nga Cetinja deri në Krstac konsiderohet rruga më e vjetër për karroca në Mal të Zi, dhe ajo çonte drejt e te deti. Në Krstac rruga ndahet. Së pari shkojmë në Njeguši. Rrugën për në Lovćen dhe te mauzoleu do ta marrim kur të kthehemi në këtë të njëjtën rrugë, pas rreth një ore.

Po hyni në Njeguši. Fshati shtrihet rreth një fushe karstike me gurë, që vendasit e quajnë thjesht Polje, fusha, dhe përbëhet nga rreth dhjetë lagje me shtëpi prej guri të gdhendur. Ky është djepi i dinastisë Petrović Njegosh, që sundoi Malin e Zi deri në vitin një mijë e nëntëqind e tetëmbëdhjetë. Njeguši ka gjithashtu pesëmbëdhjetë kisha, shumë për një fshat. Megjithatë, shumica e udhëtarëve ndalen këtu për proshutën. Njeguški pršut bëhet vetëm në këto lagje. Kofshët e freskëta pranohen vetëm nga mesi i nëntorit deri në mes të shkurtit, në muajt më të ftohtë. Fërkohen me kripë deti, pastaj shtypen, prandaj kanë formë të sheshtë. Më pas tymosen lehtë me dru ahu dhe thahen në erë, që këtu fryn herë e ftohtë nga mali, herë më e ngrohtë nga deti. I gjithë procesi zgjat të paktën nëntë muaj, zakonisht rreth një vit. Proshuta e Njegušit ishte produkti i parë malazez me origjinë të mbrojtur me ligj, që në vitin dy mijë e tre. Shërbehet me djathin e Njegušit, që ruhet në vaj. Kaloni ngadalë nëpër fshat dhe ndaloni në një nga tavernat buzë rrugës. Në disa prej tyre mund të shihni edhe tharësen. Nëse do të vazhdoni të ngisni, porositni ujë me proshutën dhe rakinë lëreni për në fund të ditës.

Në të djathtë të rrugës është shtëpia prej guri ku në vitin një mijë e tetëqind e trembëdhjetë lindi Radivoje Petrović, të cilin e thërrisnin Rade. Bota e njeh si Petar i Dytë Petrović Njegosh. Shtëpia është e thjeshtë: katërkëndëshe, prej guri, me një qilar me qemer në katin përdhes, si shtëpitë e tjera të vjetra të zonës. Në anën tjetër të rrugës, në të njëjtin oborr, është shtëpia e vojvodës Mirko Petrović, babait të mbretit Nikolla. Edhe vetë mbreti Nikolla lindi këtu, në Njeguši, në vitin një mijë e tetëqind e dyzet e një. Rade ishte shtatëmbëdhjetë vjeç kur, në vitin një mijë e tetëqind e tridhjetë, pas vdekjes së xhaxhait, Petarit të Parë, mori pushtetin. Ai ishte njëkohësisht vladikë, kreu i kishës, dhe sundimtar i vendit. Solli një shtypshkronjë në Cetinje dhe hapi shkollat e para. Por kujtohet mbi të gjitha si poet. Kurora e maleve, e botuar në vitin një mijë e tetëqind e dyzet e shtatë, është një nga veprat më të rëndësishme të letërsisë sllave të jugut. Vdiq nga tuberkulozi në Cetinje, në moshën tridhjetë e shtatë vjeç, dhe dëshironte të prehej në majë të Lovćenit. Atje po shkojmë tani. Shtëpia është pjesë e Muzeut Kombëtar të Malit të Zi, dhe bileta e mauzoleut të Njegoshit e përfshin edhe atë.

Në të djathtë ka një zgjerim me pamje. Nëse është i lirë, ndaloni atje. Poshtë jush hapen Gjiri i Tivatit dhe qyteti i Tivatit, e në mot të kthjellët edhe deti i hapur. Pak më tej, në Kuk, është stacioni i sipërm i teleferikut Kotor–Lovćen, në një mijë e treqind e dyzet e tetë metra. Teleferiku u hap në vitin dy mijë e njëzet e tre. Nga stacioni Dub pranë Kotorrit ngjitet gati katër kilometra, për rreth njëmbëdhjetë minuta. Nëse vini një herë tjetër pa makinë, kjo është mënyra më e lehtë për t’u ngjitur në Lovćen. Këto shpate kanë qenë vijë fronti. Në janar të vitit një mijë e nëntëqind e gjashtëmbëdhjetë ushtria austro-hungareze sulmoi pozicionet malazeze në Lovćen. Topat e fortesave rreth gjirit dhe të anijeve luftarake në gji e goditën malin për ditë të tëra. Brenda pak ditësh pozicionet ranë, dhe pak më vonë trupat austro-hungareze hynë në Cetinje. Po atë vit u shkatërrua edhe kapela në Jezerski vrh, ku prehej Njegoshi. Për malazezët Lovćeni ka qenë dhe mbetet simbol. Pikërisht për këtë arsye, nga të gjitha majat, shënjestër u bë ai.

Po i afroheni barierës së Parkut Kombëtar Lovćen në Međuvršje. Te bariera paguhet hyrja në park: tre euro për person në ditë. Lovćeni është park kombëtar që nga viti një mijë e nëntëqind e pesëdhjetë e dy. Maja më e lartë është Štirovniku, një mijë e shtatëqind e dyzet e nëntë metra. Para jush është Jezerski vrh, një mijë e gjashtëqind e pesëdhjetë e shtatë metra, me mauzoleun në majë fare. Në shpate rriten ahu dhe pisha e Bosnjës. Këtu shpesh është deri në dhjetë gradë më ftohtë se në bregdet, dhe mjegulla mund të bjerë brenda pak minutash. Atëherë ndizni dritat, ulni shpejtësinë dhe mos parakaloni. Në dimër në Lovćen ka borë dhe akull, dhe mauzoleu është i mbyllur nga mesi i nëntorit deri në mes të prillit. Në sezonin e verës, pjesa e fundit, nga parkingu deri te mauzoleu, ka regjim të veçantë trafiku. Ndiqni tabelat dhe udhëzimet në vend.

Keni arritur te parkingu nën Jezerski vrh. Parkoni, mbyllni makinën dhe merrni një xhaketë dhe ujë. Deri te mauzoleu çojnë katërqind e gjashtëdhjetë e një shkallë. Pjesa më e madhe e ngjitjes kalon nëpër një tunel në shkëmb, prandaj ka hije edhe në verë. Ngjituni me ritmin tuaj dhe pushoni kur ju duhet. Për ngjitjen, vizitën dhe kthimin llogaritni rreth një orë. Ngjitja është e pjerrët dhe vetëm me shkallë, prandaj nuk është e përshtatshme për karrige me rrota as për karroca fëmijësh. Bileta e mauzoleut kushton tetë euro për të rriturit dhe katër euro për nxënësit dhe studentët, ndërsa fëmijët nën dymbëdhjetë vjeç hyjnë falas. E njëjta biletë vlen edhe për shtëpinë ku lindi Njegoshi në Njeguši. Mauzoleu është i hapur nga mesi i prillit deri në mes të nëntorit, nga ora nëntë deri në tetëmbëdhjetë. Nisuni. Tregimi tjetër nis lart, në sheshin para mauzoleut.

Në këtë majë Njegoshi ndërtoi që në të gjallë një kapelë të vogël dhe kërkoi të varrosej në të. Vdiq në vitin një mijë e tetëqind e pesëdhjetë e një. Fillimisht u varros në manastirin e Cetinjes, dhe në vitin një mijë e tetëqind e pesëdhjetë e pesë u soll këtu lart. Maja u bë simbol dhe prandaj pësoi. Në vitin një mijë e nëntëqind e gjashtëmbëdhjetë, gjatë pushtimit austro-hungarez, kapela u shkatërrua dhe eshtrat e Njegoshit u çuan në Cetinje. U kthyen në kapelën e rindërtuar në vitin një mijë e nëntëqind e njëzet e pesë. Në vitin një mijë e nëntëqind e pesëdhjetë e një, në njëqindvjetorin e vdekjes së tij, qeveria e Republikës Popullore të Malit të Zi të asaj kohe vendosi ta zëvendësonte kapelën me një mauzole sipas projektit të skulptorit Ivan Meštrović. Prishja e kapelës shkaktoi protesta të Mitropolisë ortodokse dhe të një pjese të besimtarëve. Mauzoleu u hap në vitin një mijë e nëntëqind e shtatëdhjetë e katër. Te hyrja qëndrojnë dy malazeze prej graniti të zi, si kariatide. Brenda është figura prej graniti e Njegoshit, edhe kjo vepër e Meštrovićit. Poeti rri ulur me një libër të hapur, dhe pas tij një shqiponjë shpalos krahët. Qemeri është i mbuluar me një mozaik prej rreth dyqind mijë pllakash të praruara. Poshtë, në kriptë, është një sarkofag i thjeshtë mermeri me një kryq dhe një stemë të gdhendura, shenja të pushtetit shpirtëror dhe atij tokësor. Kur të dilni, ndiqni shtegun pas mauzoleut deri te pika e rrumbullakët e shikimit. Në një ditë të kthjellët pamja përfshin dy të tretat e Malit të Zi.

Po kaloni nëpër Ivanova Korita, një luginë e pyllëzuar në rreth një mijë e dyqind metra. Emri do të thotë koritat e Ivanit. Tradita e lidh me Ivan Crnojevićin, sundimtarin e Zetës në shekullin e pesëmbëdhjetë dhe themeluesin e Cetinjes. Tregohet se uji i një burimi aty pranë rridhte në korita prej trungjesh ahu, të bëra nga Ivan-beu, siç e quante populli. Sot ky është zemra e parkut kombëtar. Në të majtë të rrugës është qendra e vizitorëve, ku merrni informacion për shtigjet dhe harta. Ka edhe një park aventurash, hotele dhe restorante. Në parkun buzë rrugës qëndrojnë bustet e sundimtarëve të dinastisë Petrović Njegosh, nga vladika Danilo deri te mbreti Nikolla. Nga këtu nisen shtigjet më të njohura të Lovćenit. Në verë këtu është freski e këndshme, ndërsa në dimër Ivanova Korita shpesh mbulohet me borë. Pajisjet dimërore në Mal të Zi janë të detyrueshme nga pesëmbëdhjetë nëntori deri më tridhjetë mars. Deri në Cetinje kanë mbetur rreth pesëmbëdhjetë kilometra, kryesisht tatëpjetë. Ngisni me marshë të ulët dhe mos frenoni pa pushim.

Mirë se vini në Cetinje, kryeqytetin e vjetër mbretëror të Malit të Zi. Këtu mbaron udhëtimi ynë. Qyteti u rrit rreth manastirit që Ivan Crnojević themeloi në vitin një mijë e katërqind e tetëdhjetë e katër. Në kohën e princit, më vonë mbretit Nikolla, Cetinja ishte kryeqytet me përfaqësi të fuqive evropiane. Shumë ndërtesa të ish-ambasadave qëndrojnë ende në qendër. Parkoni në qendër dhe vazhdoni në këmbë. Manastiri i Cetinjes, pallati i mbretit Nikolla dhe Biljarda, rezidenca e Njegoshit, janë disa minuta në këmbë larg njëri-tjetrit. Për këtë kemi edhe një shëtitje audio nëpër Cetinje mes udhëzuesve tanë audio. Për t’u kthyer në bregdet mund të merrni të njëjtën rrugë përmes Njegušit, nëse regjimi sezonal i serpentinave e lejon, ose më shpejt përmes Budvës.