Unaza e DurmitoritAudioguidë për udhëtimin me makinë rreth Durmitorit

Ndodheni në qendër të Žabljakut, në një mijë e katërqind e pesëdhjetë e gjashtë metra mbi nivelin e detit. Harta zyrtare e itinerarit e përshkruan si qytetin më të lartë në Evropën Juglindore. Sipas gojëdhënës, emri lidhet me fjalën žaba, që do të thotë bretkosë, dhe përdoret që nga viti një mijë e tetëqind e shtatëdhjetë. Atëherë u ndërtuan kisha e Shpërfytyrimit dhe një shkollë. Krahina e Durmitorit u bë pjesë e Malit të Zi në vitin një mijë e tetëqind e shtatëdhjetë e tetë. Në Luftën e Dytë Botërore Žabljaku u shkatërrua pothuajse plotësisht, dhe më pas u rindërtua si qendër e turizmit veror dhe dimëror. Sot në vetë qytetin jetojnë pak më pak se dy mijë njerëz, dhe në gjithë komunën rreth tre mijë e pesëqind. Në dimër bëhet ski në Savin Kuk, ndërsa Javorovača, afër qendrës, është pista për fillestarët dhe familjet. Para nisjes, dy gjëra. E para, karburanti. Në vetë unazën nuk ka pikë karburanti; më të afërtat janë në Žabljak, Šavnik dhe Plužine. E dyta, Liqeni i Zi, Crno jezero. Nga qendra arrihet në këmbë për rreth gjysmë ore, dhe shtegu rreth liqenit është rreth tre kilometra e gjysmë. Nëse nuk nxitoni, lëreni për fund të ditës. Mali që do të rrethoni mbrohet si Parku Kombëtar Durmitor që nga viti një mijë e nëntëqind e pesëdhjetë e dy, dhe është në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s që nga viti një mijë e nëntëqind e tetëdhjetë. Ka dyzet e tetë maja më të larta se dy mijë metra dhe tetëmbëdhjetë liqene akullnajore, që këtu i quajnë sytë e malit.

Po i afroheni Bosačës, një fshat i vogël në rreth një mijë e gjashtëqind metra, në shpatet e Štuocit. Harta zyrtare shënon se këtu jetojnë vetëm rreth dhjetë njerëz, por edhe se këtu u ndërtua teleferiku i parë i skive në rajon. Fshati dikur ishte qendër e sporteve dimërore, me gara skish. Nga Bosača, nga parkingu, një shteg i shkurtër këmbësorësh rreth nëntëqind metra i gjatë të çon te Liqeni i Zi, kështu që edhe kjo është një nga hyrjet e parkut. Pak më tej ka një kryqëzim. Djathtas ndahet një rrugë e asfaltuar rreth tre kilometra, drejt Tepcës dhe Nadgorës, deri te parkingu i pikës panoramike Ćurevac. Aty janë edhe barrierat e pagesës së Parkut Kombëtar. Nga parkingu të çon një shteg me gurë rreth një kilometër, i ngushtë në disa vende; planifikoni një orë për të. Nga Ćurevaci, në një mijë e gjashtëqind e njëzet e pesë metra, shikimi zbret në kanionin e Tarës. Kur bie shi, shtegu rrëshqet. Në unazë ktheheni nga e njëjta rrugë. Unaza vazhdon majtas dhe nis një ngjitje e fortë nëpër pyll halor. Asfalti është i ngushtë dhe kthesat të mprehta. Ngisni ngadalë dhe jini gati të kaloni pranë makinave që vijnë përballë, ndonjëherë edhe duke u kthyer mbrapsht deri te një zgjerim. Gjatë ngjitjes, në të djathtë, është restoranti tradicional Momčilov Grad, dhe pranë tij stacioni i sipërm i një teleferiku skish. Nga parkingu i tij hapet pamja mbi majat e Durmitorit dhe mbi shpatet e kuqërremta të Crvena Gredës, e lartë dy mijë e njëqind e gjashtëdhjetë e katër metra. Poshtë saj është liqeni Jablan, por pylli e fsheh nga rruga.

Po i afroheni qafës midis Štuocit të Madh dhe Štuocit të Vogël, në një mijë e nëntëqind e pesëdhjetë e dy metra. Kjo është pika më e lartë e Unazës së Durmitorit, më e lartë edhe se qafa Sedlo që ju pret në fund. E quajnë edhe porta drejt Mala Crna Gorës. Rreth qafës rruga kalon buzë e buzë kanionit të Tarës, dhe pranë rrugës ka pika panoramike të shënuara. Nëse ka vend, ndaloni aty, kurrsesi në karrexhatë. Kanioni i Tarës është shtatëdhjetë e tetë kilometra i gjatë, dhe ndryshimi midis buzës dhe fundit arrin një mijë e treqind metra. Materialet zyrtare e përshkruajnë si kanionin më të thellë në Evropë. Tara, me rreth njëqind e dyzet e pesë kilometra, është lumi më i gjatë në Mal të Zi. Që nga viti një mijë e nëntëqind e shtatëdhjetë e shtatë kanioni është pjesë e programit të UNESCO-s Njeriu dhe Biosfera, dhe në vitin një mijë e nëntëqind e tridhjetë e dy u përshkua për herë të parë me kanoe nga burimi deri në derdhjen e Pivës. Sot raftingu në Tarë është një nga aktivitetet më të vizituara në vend. Në rezervatin Crna Poda, buzë kanionit, rriten pisha të zeza deri në pesëdhjetë metra të larta dhe më të vjetra se katërqind vjet, dhe në shkëmbinjtë e pyjet përgjatë lumit jetojnë njëqind e tridhjetë lloje zogjsh. Pas qafës nis një zbritje e pjerrët nëpër pyll, në disa vende deri në njëmbëdhjetë për qind. Futni një marsh më të ulët dhe kurseni frenat. Para se të hyni në pyll, pamja hapet drejt perëndimit: së pari mbi rrafshnaltën e valëzuar të Pivës, dhe në largësi, në kufi me Bosnjë e Hercegovinën, mbi majat e mprehta të Bioçit, Magliqit dhe Volujakut.

Përpara keni kryqëzimin për fshatin Mala Crna Gora, emri i të cilit do të thotë Mali i Zi i Vogël. Fshati ndodhet pikërisht në buzë të kanionit të Sušicës. Emri nuk ka lidhje me emrin e shtetit. Vjen nga koha e sundimit osman, dhe u caktua zyrtarisht vetëm në vitin një mijë e nëntëqind e pesëdhjetë, kur fshati iu bashkua komunës së Žabljakut dhe emrit iu shtua fjala Mala, i vogël. Në dimër rrugët drejt fshatit janë të pakalueshme dhe njerëzit mbeten të izoluar për muaj të tërë. Bora mund të arrijë dy metra, dhe era ngre grumbuj bore deri në dhjetë metra. Harta zyrtare thotë se këtu jetojnë gjithë vitin katërmbëdhjetë njerëz, vetëm nga blegtoria. Kisha e Shpëtimtarit të Shenjtë pranë varrezave të fshatit është e vitit një mijë e tetëqind e tetëdhjetë e nëntë. Njerëzit në Žabljak tregojnë se dikur, në dimër, mësuesit e kalonin Štuocin me ski për të dhënë mësim në shkollën e fshatit. Në kryqëzim unaza kthehet majtas dhe ndjek buzën e kanionit të Sušicës. Kanioni është rreth pesëmbëdhjetë kilometra i gjatë dhe deri në shtatëqind metra i thellë. Mund të ndaloni te pika panoramike buzë rrugës. Faqet janë shumë të pjerrëta dhe buza nuk ka mbrojtëse, ndaj mbajini fëmijët për dore dhe mos iu afroni skajit. Pastaj rruga zbret me serpentina në fund të kanionit. Kjo është një nga pjesët më të ngushta të unazës dhe zonë rrëshqitjesh gurësh. Shpesh ka gurë në rrugë, sidomos pas shiut. Ngisni ngadalë, me marsh të ulët, dhe llogaritni se pas çdo kthese mund të shfaqet një automjet.

Në fund të kanionit rruga kalon pranë Liqenit të Sušicës, Sušičko jezero. Kjo është pjesa më e ulët e unazës. Çdo verë liqeni thahet plotësisht, zakonisht në korrik dhe gusht, dhe në pranverë e vjeshtë mbushet përsëri. Prandaj mund ta gjeni si ujë të qetë poshtë faqeve të pjerrëta të kanionit, ose si një fushë të gjelbër pa asnjë pikë uji. Pak më tej është streha malore Sušica, që i përket Parkut Kombëtar. Mos llogaritni që është e hapur, dhe merrni me vete ujë dhe ushqim. Nga kanioni nisen shtigje malore drejt liqeneve të Škrkës dhe Prutašit. Këto janë ecje malore për një ditë të tërë, jo shëtitje të shkurtra. Kanioni i Sušicës, bashkë me kanionet e Tarës dhe të Dragës, është pjesë e Parkut Kombëtar Durmitor. Thellë në kanion sinjali celular mund të jetë i dobët ose të mungojë, prandaj këtu mos u mbështetni te navigimi në internet. Nëse doni të ecni deri te liqeni, parkoni vetëm aty ku makina nuk e pengon kalimin, sepse rruga është e ngushtë edhe në luginë. Pas liqenit nis ngjitja në anën tjetër të kanionit, drejt Nedajnos. Ngjitja është e gjatë dhe në disa vende e pjerrët, me kthesa ku nuk shihet përpara. Aty ku rruga është shumë e ngushtë për dy automjete, njëri duhet të ndalojë, ndaj zgjidhni zgjerimin në kohë. Harta zyrtare nuk e rekomandon unazën për autokamperë më të gjatë se shtatë metra, më të gjerë se dy metra e tridhjetë centimetra ose më të lartë se dy metra e nëntëdhjetë centimetra.

Dolët nga kanioni në rrafshnaltën e Pivës, Pivska planina. Pranë fshatit Nedajno është pika panoramike Ivovac, në rreth një mijë e pesëqind metra, ku ka vend për të ndaluar. Nga këtu shikimi kthehet në kanionin e Sušicës, që sapo përshkuat, dhe te buza përballë, nga ku nisët zbritjen. Gjithçka që shihet nga këtu midis Durmitorit dhe maleve Bioç, Maglić dhe Volujak në perëndim është rrafshnalta e Pivës: një rrafshnaltë e valëzuar me livadhe, gurishte dhe pyje, e prerë nga kanione të thella. Nga Nedajno nis edhe një shteg i gjatë malor përmes Škrkës deri në Šarban, për një ditë të tërë ecjeje. Harta zyrtare thotë se në Nedajno sot jetojnë rreth dhjetë njerëz. Këtu mund të pushoni dhe të freskoheni, dhe mbi fshat ngrihet kisha e Shën Gjonit, e ndërtuar në vitin një mijë e nëntëqind e njëzet e shtatë. Nga ky vend deri në Sedlo rruga kalon nëpër pyll, e pastaj nëpër kullota pa gardh. Në rrafshnaltën e Pivës njerëzit gjithmonë kanë jetuar nga bagëtia. Në verë kopetë janë në katune, vendbanime të përkohshme malore, dhe delet, lopët e kuajt shpesh qëndrojnë në mes të rrugës. Ngadalësoni në kohë, prisni që të largohen dhe mos u bini borive nga afër. Është mirë të dini edhe këtë: sinjali celular këtu vjen e shkon. Nëse keni nevojë për ndihmë, numri i urgjencës është një një dy. Telefononi nga vendi i parë ku keni sinjal dhe thoni sa larg jeni nga fshati më i afërt.

Po kaloni nëpër Milogorë, pyllin e dendur midis Nedajnos dhe Trsës. Pak para fshatit, buzë rrugës, është kisha e Shën Gjergjit. Trsa është një fshat i vogël në gjysmë të unazës: pas jush janë rreth tridhjetë e nëntë kilometra, dhe deri në Žabljak edhe rreth dyzet. Harta zyrtare e rekomandon për pushim dhe për një vakt, dhe kush nuk e bën unazën brenda një dite, mund edhe të flejë këtu. Nga Trsa nisen ecje malore, udhëtime me biçikletë malore dhe kalërim. Në Trsa dilni në rrugën rajonale. Djathtas ajo zbret drejt Plužines dhe liqenit të Pivës, rreth katërmbëdhjetë kilometra. Në atë rrugë ka pika panoramike mbi liqen, dhe në Plužine edhe pikë karburanti. Për vajtje-ardhje llogaritni të paktën një orë. Ndalesa tjetër e këtij udhërrëfyesi është një nga ato pika panoramike, dhe është fakultative. Unaza vazhdon majtas, drejt Piščes dhe Žabljakut. Plužine është një qytet i vogël në bregun e liqenit të Pivës, në gjashtëqind e shtatëdhjetë e pesë metra. Rreth shtatë kilometra nga qyteti është manastiri i Pivës, i shekullit të gjashtëmbëdhjetë. Malet në perëndim jush i përkasin Parkut Natyror Piva. U themelua në vitin dy mijë e pesëmbëdhjetë si parku i parë natyror në Mal të Zi, dhe përfshin treqind e njëzet e pesë kilometra katrorë. Në pyjet e tij jetojnë arinj, derra të egër, kaprojë dhe gjelë të egër.

Kjo është një shtesë e unazës, në rrugën nga Trsa drejt Plužines. Buzë rrugës ka një pikë panoramike mbi liqenin e Pivës; ndaloni vetëm në zgjerim. Liqeni është artificial. U krijua në vitin një mijë e nëntëqind e shtatëdhjetë e pesë, kur diga e Mratinjes, e lartë dyqind e njëzet metra, mbylli kanionin e Pivës. Është rreth dyzet e pesë kilometra i gjatë dhe deri në njëqind e tetëdhjetë e tetë metra i thellë. Nën ujë mbeti vendbanimi i vjetër i Plužines. Manastiri i Pivës, i shekullit të gjashtëmbëdhjetë, u çmontua dhe u zhvendos, gur pas guri, në një vend të ri mbi liqen. Malet përtej ujit janë pjesë e Parkut Natyror Piva. Majat më të larta janë Bioçi, dy mijë e treqind e nëntëdhjetë e shtatë metra, Magliqi, dy mijë e treqind e tetëdhjetë e gjashtë, dhe Volujaku, dy mijë e treqind e tridhjetë e gjashtë metra. Nëse vazhdoni deri në Plužine, poshtë ka karburant, dyqane dhe rrugën nëpër kanionin e Pivës drejt digës së Mratinjes. Ajo rrugë u hap në vitet shtatëdhjetë të shekullit të kaluar, për hidrocentralin. Në njëzet e gjashtë kilometra ka pesëdhjetë e shtatë tunele të shkurtër, kryesisht pa ndriçim, prandaj kaloni nëpër to ngadalë dhe me dritat ndezur. Te Šćepan Polje, në kufi me Bosnjë e Hercegovinën, Piva bashkohet me Tarën dhe së bashku formojnë Drinën. Nëse ktheheni në unazë, kthejeni makinën vetëm në një zgjerim ku e shihni mirë rrugën në të dy drejtimet.

Nga pylli dilni në rrafshnaltën e hapur të Piščes. Pamja këtu shtrihet deri në horizont, dhe në veriperëndim, përtej rrafshnaltës së Pivës, qëndrojnë Bioçi dhe Magliqi. Sipas hartës zyrtare, në Pišče jetojnë rreth njëzet njerëz. Buzë rrugës është kisha e Shën Gjonit, e ndërtuar në kohën e mbretërimit të mbretit Nikolla. Në verë kullotat me bimë mjekësore dhe lule shndërrohen në atë që këtu e quajnë det me lule. Banorët e kësaj ane gjithmonë janë marrë me rritjen e deleve, dhe rrafshnalta e Pivës njihet për djathin e deleve dhe kajmakun, një ajkë e trashë. Në verë njerëzit dhe kopetë qëndrojnë në katune, në kasolle të shpërndara nëpër kullota. Gjithë zona e Durmitorit është një rrafshnaltë e gjerë në rreth një mijë e pesëqind metra. E presin kanione të thella, dhe prej saj ngrihen majat. Pikërisht prandaj unaza është e tillë: pjesë të gjata e të qeta nëpër kullota, pastaj zbritje të papritura në kanione dhe ngjitje drejt qafave. Nga këtu rruga kthehet ngadalë drejt lindjes, prapë drejt Durmitorit, dhe nis të ngjitet. Kthesat këtu janë më të buta se në kanion, por rruga mbetet e ngushtë. Kini kujdes nga bagëtia dhe nga makinat që vijnë nga Sedlo, sepse shumë shoferë e bëjnë unazën në drejtim të kundërt. Rrafshnalta është e hapur dhe pa strehë. Nëse po vjen stuhi me bubullima ose mjegull, mos qëndroni jashtë makinës. Nëse ju duhet një pushim, zgjidhni një zgjerim në një pjesë të drejtë, ku shoferët e tjerë ju shohin në kohë.

Ndërsa rruga ngjitet, djathtas hapet pamja mbi Pirni Do, ku peizazhi shndërrohet në një det gurësh. Pastaj arrini në Todorov Do, në rreth një mijë e tetëqind metra. Në fund të luginës ngrihet Prutaši, i lartë dy mijë e treqind e nëntëdhjetë e tre metra. Faqet e tij janë të vizatuara me shtresa shkëmbi vertikale, si thupra, që në gjuhën vendase quhen prutovi. Këto shtresa dikur ishin fundi i një deti të periudhës jurasike. Kur u përplasën dy pllaka tektonike, fundi i detit u ngrit në malet Dinarike, dhe prandaj shtresat këtu duken kaq qartë. Guri gëlqeror poshtë jush është plot zgavra. Në Durmitor janë regjistruar më shumë se treqind gropa dhe shpella, dhe gropa në Vjetrena Brda, e thellë tetëqind e nëntëdhjetë e shtatë metra, konsiderohet më e thella në Ballkan. Në mal janë regjistruar edhe shtatëqind e dyzet e tetë burime. Në Todorov Do ka një parking ku rojet e Parkut Kombëtar mbledhin biletën. Prej andej nis shtegu malor drejt Prutašit, rreth një kilometër e shtatëqind metra i gjatë, me më shumë se pesëqind metra ngjitje. Është i shkurtër por i pjerrët, dhe për të duhen këpucë të mira, ujë dhe mot i mirë. Nga Todorov Do deri në Sedlo kaloni nëpër luginën më të lartë në këtë pjesë të unazës. Moti në mal nuk është si në pjesën tjetër të vendit dhe ndryshon shpejt, prandaj edhe në verë mbani në makinë një xhaketë të ngrohtë.

Po hyni në Dobri Do, një luginë e gjerë poshtë shkëmbinjve jugorë të Durmitorit. Përpara jush horizontin e zotëron Sedlena Greda, e lartë dy mijë e dyqind e njëzet e shtatë metra. Për shkak të formës e quajnë edhe Shala e perëndive. Në veri ngrihet kreshta kryesore e masivit. Maja e saj më e lartë, dhe maja më e lartë e Durmitorit, është Bobotov Kuk, në dy mijë e pesëqind e njëzet e tre metra. Në një nga cirqet e masivit, Velika Kalica, ndodhet një akullnajë e vogël, Debeli Namet, një nga më jugoret në Evropë. Nga rruga nuk duket, por shpjegon pse këto lugina janë kaq të gjera dhe të rrumbullakëta: i ka formuar akulli. Buzë rrugës ka një pikë panoramike me një kornizë për fotografi. Nëse ndaloni, parkoni në zgjerim dhe kini kujdes nga automjetet që dalin nga kthesa. Si e mori Durmitori emrin, nuk dihet me siguri. Një shpjegim e lidh me fjalë keltike që do të thonë ujë nga mali. Një tjetër e lidh me fjalën latine dormire, të flesh, dhe e përkthen si mali ku flenë perënditë. Në Parkun Kombëtar rriten më shumë se një mijë e gjashtëqind lloje bimësh. Këtu jetojnë arinj të murrmë, ujqër, dhelpra dhe kaprojë, ndërsa shpatet e pjerrëta janë shtëpia e dhive të egra dhe e zogjve të rrallë, si shqiponja e artë. Nëse shihni dhi të egra në shkëmbinj, vështrojini nga makina ose nga parkingu, jo nga rruga.

Po mbërrini në qafën Sedlo, në një mijë e nëntëqind e shtatë metra. Sedlo do të thotë shalë. Ajo ndan dy lugina të mëdha, Dobri Do pas jush dhe Lomni Do përpara, dhe këtu kalon edhe kufiri midis komunave Plužine dhe Žabljak. Kjo është një nga pikat panoramike më të vizituara në Durmitor. Pamja shtrihet mbi liqenet përreth, mbi majën konike të Stožinës dhe mbi Šljemen. Parkoni vetëm në parkingun e rregulluar. Zakonisht këtu është edhe një roje e Parkut Kombëtar, te i cili paguhet bileta. Nga Sedlo nisen shtigjet malore drejt Bobotov Kukut, Sedlena Gredës dhe majave të tjera. Parku Kombëtar e vlerëson shtegun për në Sedlena Greda si mesatarisht të vështirë, rreth një orë e gjysmë për çdo drejtim. Ngjitja në Bobotov Kuk është një ecje malore për një ditë të tërë: nisuni herët, me ujë, rroba të ngrohta dhe hartë. Rreth dhjetë minuta në këmbë nga Sedlo është edhe një via ferrata në Uvita Greda, vetëm për ata që kanë pajisje dhe përvojë. Parku u themelua në vitin një mijë e nëntëqind e pesëdhjetë e dy dhe përfshin më shumë se tridhjetë e dy mijë hektarë. Në këtë lartësi mund të bëjë ftohtë edhe në mes të verës, dhe mjegulla mund ta mbulojë rrugën brenda pak minutash. Nëse bie, ngisni ngadalë. Në Mal të Zi dritat janë gjithsesi të detyrueshme edhe ditën. Deri në qendër të Žabljakut mbeten edhe rreth pesëmbëdhjetë kilometra.

Po zbritni nëpër Lomni Do. Rruga është e prerë në faqet e pjerrëta të luginës dhe të Uvita Gredës, dhe poshtë jush është liqeni Valovito. Përpara ngrihet maja e vetmuar dhe konike e Stožinës, shenja dalluese e luginës së Pošćenjes. Menjëherë poshtë Stožinës nis shtegu rrethor malor Jezero, shtegu i liqeneve, gjashtë kilometra e dyqind metra i gjatë. Përshkimi zgjat rreth tre orë dhe kalon pranë liqeneve të vegjël të luginës së Pošćenjes. Një variant më i shkurtër, nga Suva Lokva deri te liqeni Modro, është rreth katër kilometra dhe shumë më pak i vështirë se shtigjet nga Sedlo. Është një mbyllje e bukur e ditës, nëse ju ka mbetur fuqi. Pjesa e fundit e unazës ndjek rrugën kryesore nga Šavniku drejt Žabljakut. Pamja hapet edhe një herë mbi masivin, dhe në qendër është Savin Kuk, i lartë dy mijë e treqind e trembëdhjetë metra. Teleferikët e qendrës së skive në Savin Kuk ngjiten deri në dy mijë e dyqind e trembëdhjetë metra, dhe pistat janë për të gjitha nivelet. Në rrugën kryesore trafiku është më i shpejtë se në unazë. Pas orësh në rrugë të ngushtë, kini kujdes me shpejtësinë dhe me parakalimet. Në hyrje të Žabljakut ka një pikë karburanti, nëse rezervuari po mbaron.