Gjiri i Kotorrit me makinëNjë rreth nga Kotorri me traget dhe Perast

Po hyni në Muo, një fshat i vjetër peshkatarësh në rrëzë të Vrmacit, përballë Kotorrit. Emri vjen nga fjala mul, që do të thotë skelë. Ndërsa fqinjët Prçanj dhe Dobrota jetonin nga anijet e mëdha, këtu jetohej nga peshkimi dhe nga varkat që i çonin njerëzit matanë gjirit. Muo është edhe vendlindja e të lumit Gracija. Ai lindi këtu në një mijë e katërqind e tridhjetë e tetë. I ri, peshkoi dhe lundroi, pastaj hyri në urdhrin e agustinianëve. Vdiq në Venecia në një mijë e pesëqind e tetë, dhe Kisha e shpalli të lum. Në një mijë e tetëqind e dhjetë trupi i tij u kthye me anije në Muo. Banorët i ndërtuan një kishë të re, kushtuar Zojës Ndihmëtare të të Krishterëve, dhe e shuguruan në një mijë e tetëqind e gjashtëdhjetë e katër. I lumi Gracija prehet ende atje, në një sarkofag argjendi. Në fund të shekullit të nëntëmbëdhjetë në Muo u themelua shoqëria korale Zvonimir. Në një mijë e nëntëqind e shtatë këtu u hap një fabrikë konservash peshku, që u dha punë burrave dhe grave të fshatit. Rruga nëpër Muo është e ngushtë, ndaj ngisni ngadalë. Nëse doni ta vizitoni kishën, parkoni vetëm aty ku lejohet. Pasagjeri mund të shohë matanë ujit: përballë janë muret e Kotorrit dhe kalaja e Shën Gjonit.

Përpara keni Prçanjin. Mbi çatitë, në shpatin e Vrmacit, ngrihet kisha e madhe e Lindjes së Virgjëreshës Mari. Është kisha katolike më e madhe në Gjirin e Kotorrit. E projektoi arkitekti venecian Bernardino Maccaruzzi. Ndërtimi nisi në një mijë e shtatëqind e tetëdhjetë e nëntë dhe mbaroi vetëm në një mijë e nëntëqind e nëntë, pas një ndërprerjeje të gjatë. Pronarët e anijeve të Prçanjit u zotuan të jepnin gjysmën e fitimeve dhe të sillnin falas gurin e bardhë nga ishulli Korçulë. Nga i kishte një fshat i vogël gjithë këto para? Prçanji ishte vend detarësh. Në fund të shekullit të gjashtëmbëdhjetë autoritetet veneciane vunë re se detarët e Prçanjit arrinin në Venecia më shpejt se anijet shtetërore, dhe ua besuan postën zyrtare. Shtëpitë prej guri të familjeve të kapitenëve rreshtohen ende buzë bregut, të ndara nga kopshte dhe ullishte. Nga Prçanji ishte edhe kapiteni Ivo Visin. Nga një mijë e tetëqind e pesëdhjetë e dy deri në një mijë e tetëqind e pesëdhjetë e nëntë ai bëri xhiron e botës me anijen me vela Splendido, me një ekuipazh prej njëmbëdhjetë vetash. Flamuri i nderit që mori për këtë ruhet në Prçanj, dhe busti i tij qëndron pranë kishës. Buzë rrugës kryesore është edhe pallati Tre Sorelle, Tri Motrat. Legjenda thotë se tri motra donin të njëjtin burrë, një kapiten nga Herceg Novi. Sot kjo legjendë mbrohet si trashëgimi kulturore jomateriale. Nga bregdeti një shkallare e gjerë guri ngjitet te kisha. Në verë parkimi buzë bregut është i vështirë, ndaj mëngjesi është koha më e mirë.

Po kaloni nëpër Stoliv. Fshati ka dy pjesë. Donji Stoliv është buzë detit, ndërsa Gornji Stoliv është shumë lart mbi ju, në një pyll gështenjash, nga dyqind deri në dyqind e dyzet metra mbi nivelin e detit. Atje ngjit një shteg i vjetër guri. Lart sot jetojnë vetëm rreth njëzet vetë, dhe mbi fshat ngrihet kisha e Shën Ilisë. Në shekujt e shtatëmbëdhjetë dhe të tetëmbëdhjetë banorët zbritën drejt bregut, në një fshat të ri. Në një mijë e shtatëqind e njëzet e një Donji Stoliv mori statusin e vendbanimit detar, dhe këtu, si në Prçanj, jetonin kapitenë dhe detarë. Sipas traditës vendore, ishin pikërisht detarët që sollën kameliet nga Lindja e Largët. Klima e butë u bën mirë, dhe çdo pranverë Stolivi feston festën e kamelieve, me ekspozitë lulesh, koncerte dhe një ballo. Në majë të kepit në Donji Stoliv qëndron kisha e vogël e Shën Vasilit, me afreske të fundit të shekullit të pesëmbëdhjetë. Ato tregojnë shenjtorë të Kishës së Lindjes dhe të Perëndimit, me mbishkrime me alfabet cirilik dhe latin. Matanë ujit, në bregun përballë, është Perasti. Atje do të arrijmë në pjesën e dytë të xhiros.

Po i afroheni Lepetanes dhe pjesës më të ngushtë të gjirit, ngushticës Verige. Në kep qëndron kisha e vogël e fortifikuar e Zojës së Engjëjve. Në muret e saj janë gdhendur dy vite, një mijë e pesëqind e tetëdhjetë e pesë dhe një mijë e gjashtëqind e pesëdhjetë e katër. Mendohet se shënojnë rindërtime; atëherë rreth kishës u ngritën mure me frëngji. Tradita thotë se e premtoi një detar, anija e të cilit, plot me oriz, shpëtoi nga një stuhi. Lepetane e ka emrin nga familja Lepetan e Perastit, që kishte prona këtu. Deri në mes të shekullit të njëzetë këtu punonte një gurore guri të kuq, me të cilin janë shtruar tarraca dhe sheshe në të gjithë gjirin. Pak më tutje është skela e tragetit për në Kamenari. Bileta për një makinë kushton pesë euro dhe paguhet para hipjes. Mund të blihet edhe paraprakisht në internet. Këmbësorët dhe çiklistët kalojnë falas. Në verë, sidomos në fundjavë, radha mund të zgjasë mbi gjysmë ore. Megjithatë trageti e shkurton rrugën mes Budvës dhe Herceg Novit rreth njëzet kilometra. Nëse doni të kaloni nga Tivati dhe Porto Montenegro, vazhdoni drejt pas tragetit, rreth katër kilometra. Te trageti do të ktheheni po nga e njëjta rrugë.

Po hyni në Tivat. Përpara keni Porto Montenegron, një marinë për jahte. Këtu, në një mijë e tetëqind e tetëdhjetë e nëntë, Austro-Hungaria themeloi Arsenalin, një nga bazat më të mëdha detare në Adriatik. Këtu riparoheshin dhe pajiseshin anije dhe nëndetëse, fillimisht austro-hungareze dhe gjermane, më vonë jugosllave. Pas Luftës së Dytë Botërore kantieri punoi me emrin Sava Kovačević. Kur ushtria iku, territori i Arsenalit u kthye në marinë me banesa, restorante dhe shëtitore. Në sharrën e dikurshme të Arsenalit sot është Koleksioni i Trashëgimisë Detare, me më shumë se treqind objekte. Mes tyre ka pajisje anijesh austro-hungareze dhe makineri të vjetra industriale të Arsenalit. Pranë koleksionit ekspozohet nëndetësja Heroj, dikur krenaria e flotës jugosllave. Nëse ju duhet një pushim për kafe ose drekë, ky është vend i mirë. Parkimi në Tivat është kryesisht me pagesë, sipas zonave. Kur të nisheni, kthehuni po nga e njëjta rrugë te trageti në Lepetane. Rrëfimi tjetër nis kur trageti të jetë në mes të ngushticës.

Tani jeni në traget, në hyrje të Verigeve, pjesa më e ngushtë e Gjirit të Kotorrit. Ngushtica është rreth dy kilometra e treqind metra e gjatë, dhe në pikën më të ngushtë është vetëm rreth treqind e dyzet metra e gjerë. Ajo lidh Gjirin e Tivatit me gjiret e brendshme të Risanit dhe të Kotorrit, rreth të cilave do të ngasim deri në fund. Verige do të thotë zinxhirë. Sipas traditës, dikur ngushtica mbyllej me zinxhirë të tendosur nga një breg në tjetrin, që anijet armike të mos kalonin drejt Kotorrit. Burimet nuk pajtohen se kur ndodhi kjo, ndaj merreni si histori, jo si datë. Linjën e tragetit e drejton ndërmarrja publike që administron bregdetin e Malit të Zi, me një flotë prej tetë tragetesh. Në verë nisen çdo pesëmbëdhjetë deri në njëzet minuta, ditë e natë. Në dimër çdo njëzet minuta, nga ora gjashtë e mëngjesit deri në mesnatë, dhe natën më rrallë. Përmes kësaj ngushtice kalojnë edhe anijet turistike që shkojnë në Kotorr. Drejt veriut, Verige të çon te Perasti. Ky është edhe drejtimi ynë, por nga toka. Në bord ndiqni udhëzimet e ekuipazhit.

Po ngisni përgjatë Verigeve drejt Kostanjicës, një fshat i vogël me rreth njëqind banorë. Këtu ngushtica mbaron dhe para jush hapet gjiri i brendshëm. Pamjen lërjani pasagjerit. Mbi ujë, para Perastit, janë dy ishuj. Ai me kishën me kube është Zoja e Shkëmbit. E ka bërë dora e njeriut. Mbi një shkëmb nënujor, që këtu e quajnë škrpjel, banorët e Perastit për shekuj grumbulluan gurë dhe fundosën anije të vjetra, derisa ishulli u bë mjaft i madh për një kishë. Sipas traditës, gjithçka nisi më njëzet e dy korrik të një mijë e katërqind e pesëdhjetë e dytë, kur peshkatarë nga Perasti gjetën mbi shkëmb një ikonë të Virgjëreshës. Zakoni është ende i gjallë: çdo vit, më njëzet e dy korrik në perëndim të diellit, banorët e Perastit hedhin gurë nga varkat rreth ishullit. Kjo quhet Fašinada. Në kishë ka dhurata kushtimore të detarëve, mbi dy mijë pllaka argjendi dhe gjashtëdhjetë e tetë piktura të piktorit barok Tripo Kokolja. Ishulli tjetër, i mbuluar me selvi, është Shën Gjergji, me një manastir të vjetër benediktin. Pas ishujve, në breg, është Perasti. Do të arrijmë atje duke i rënë rrotull Gjirit të Risanit, për rreth gjysmë ore. Nëse doni një fotografi, ndaluni vetëm në një zgjerim buzë detit, kurrë në kthesë apo në mes të rrugës.

Po hyni në Morinj. Këtu nga shpatet e malit Orjen burojnë shumë burime, dhe përrenjtë rrjedhin nëpër fshat deri në det. Prandaj deti buzë këtij bregu është dukshëm më i ftohtë se në pjesën tjetër të gjirit, dhe shumë i kthjellët. Mbi një nga këta përrenj qëndrojnë mullinjtë e Ćatovićëve, mullinj të vjetër guri që prej më shumë se dyqind vjetësh i përkasin familjes Ćatović. Sot në to është një tavernë e njohur me peshk dhe fruta deti. Në verë është mirë të rezervoni tavolinë. Mbi breg është Gornji Morinj, një fshat i vjetër guri ku ngjit një shteg i pjerrët i shtruar me gurë. Poshtë, buzë rrugës, ka një plazh me parkim, nëse doni të laheni. Duke vazhduar drejt Risanit, do të kaloni nëpër Lipci. Mbi këtë fshat, nën një strehë shkëmbore, është ruajtur një pikturë parahistorike: një skenë gjuetie me drerë dhe kalorës, e pikturuar me të bardhë. Konsiderohet piktura më e vjetër e këtij lloji në Mal të Zi. Atje shkohet në këmbë, ndaj pyesni për shtegun para se të niseni. Mbi ju shtrihet pllaja e Krivošijes, një nga vendet më me shi në Evropë. Prandaj në këtë pjesë të gjirit ka kaq shumë ujë.

Po hyni në Risan, vendbanimi më i vjetër në Gjirin e Kotorrit. Në antikitet quhej Rhizon dhe ishte qytet i fortifikuar i ilirëve. Atëherë i gjithë gjiri mbante emrin e tij. Sipas traditës, këtu u strehua nga ushtria romake mbretëresha ilire Teuta, në shekullin e tretë para Krishtit. Nën Romën qyteti lulëzoi, sidomos në shekujt e parë dhe të dytë. Nga ajo kohë janë ruajtur mozaikët e dyshemesë së një vile qytetare të shekullit të dytë. Ndodhen buzë rrugës kryesore, në dalje të qytetit drejt Perastit, dhe janë të sinjalizuar si mozaikët romakë. Mozaiku më i njohur paraqet Hipnosin, perëndinë greke të gjumit: një djalosh me krahë, gjysmë i zhveshur, që fle gjysmë i shtrirë, me këmbët e kryqëzuara. Ndodhet në një dhomë që mendohet se ishte dhomë gjumi. Dyshemetë e tjera mbulohen me motive gjeometrike në të bardhë, të gjelbër, blu, të kuqe dhe të zezë. Rrënojat e vilës u zbuluan në një mijë e nëntëqind e tridhjetë. Vendi është i vogël dhe vizita e shkurtër. Oraret dhe çmimin e biletës kontrollojini në vend. Pas shirave të mëdha, pranë Risanit nga shkëmbi shpërthen ujëvara e Sopotit, një nga burimet që ushqejnë këtë pjesë të gjirit.

Po i afroheni Perastit. Kjo është ndalesa ku ia vlen të dilni nga makina. Perasti vizitohet në këmbë, ndaj lëreni makinën në një nga parkingjet në hyrje të fshatit. Parkimi është me pagesë dhe në verë mbushet shpejt. Në kohën veneciane Perasti ishte qytet kapitenësh dhe pronarësh anijesh. Përgjatë bregut rreshtohet një varg pallatesh baroke, dhe mbi shesh ngrihet kambanorja e kishës së Shën Nikollës, e lartë pesëdhjetë e pesë metra. Banorët e Perastit ishin rojtarët e gjirit. Në një mijë e gjashtëqind e pesëdhjetë e katër ata zmbrapsën një sulm të madh osman. Perasti e feston ende këtë fitore çdo pesëmbëdhjetë maj, me një garë qitjeje që quhet qitja në kokot. Këtu mësohej edhe lundrimi. Në fund të shekullit të shtatëmbëdhjetë një kapiten nga Perasti, Marko Martinović, u mësoi lundrimin fisnikëve të rinj rusë që i dërgoi cari Pjetri i Madh. Nga bregu nisen varkat për te Zoja e Shkëmbit. Udhëtimi zgjat disa minuta; merreni vesh për çmimin para se të hipni. Për një shëtitje në Perast, Travel to Montenegro ka një audioguidë më vete; do ta gjeni në faqen tonë. Kjo guidë vazhdon kur të uleni përsëri në timon.

Po hyni në Orahovac, në skajin verior të Gjirit të Kotorrit. Sipas traditës vendore, emri vjen nga arrat, orah në gjuhën vendase, që dikur rriteshin këtu me shumicë; banorët i çonin arrat në tregjet e bregdetit. Orahovaci përmendet në arkivat e Kotorrit qysh në një mijë e treqind e nëntëdhjetë e nëntë. Në fillim të shekullit të shtatëmbëdhjetë kishte tetëdhjetë shtëpi, dhe në mes të shekullit të nëntëmbëdhjetë mbi një mijë banorë. Prej këtu hapet pamja mbi gjithë Gjirin e Kotorrit. Në fund të tij, nën shkëmbinjtë e thikët, është Kotorri, dhe mbi të shpatet e Lovćenit. Në të djathtë, matanë ujit, është gadishulli i Vrmacit, me Prçanjin dhe Muon, nga të cilat kaluat në fillim. Mbi fshat ngrihen shkëmbinjtë e Orahovačke grede. Nën ta buron lumi Ljuta, ku do të arrini pas një a dy minutash. Ljuta e ndan Orahovacin nga Dobrota. Orahovaci ka edhe një plazh të vogël buzë rrugës. Vendet e parkimit janë të pakta, ndaj në verë ndaluni vetëm aty ku lejohet.

Kjo është Ljuta. Lumi që i dha emrin vendit buron nën shkëmbinj dhe, pas një rrjedhe shumë të shkurtër, derdhet në det. Dikur mbi të punonin mullinj. Në një mulli të vjetër sot është restoranti Stari Mlini, që e drejton familja Đurić. Në mes të fshatit, mbi një tarracë guri të rrethuar buzë detit, qëndron kisha barok e Shën Pjetrit. Ndërtimi nisi rreth një mijë e shtatëqind dhe mbaroi në një mijë e shtatëqind e tetëdhjetë. Gurin e sollën detarët e vendit nga Korçula, njësoj si për kishën e madhe të Prçanjit. Plani i kishës të kujton Zojën e Shkëmbit, që ka shumë mundësi t'i ketë shërbyer si model. Dy piktura altari janë vepër e piktorit venecian Fonte Basso. Në altarin verior është një Zojë e veshur me argjend, që banorët e nderojnë veçanërisht që nga një mijë e tetëqind e pesëdhjetë e pesë, prej një premtimi të dhënë gjatë kolerës. Te Ljuta nis Dobrota, një fshat i gjatë me shtëpi kapitenësh që shtrihet buzë bregut deri në Kotorr.

Po kaloni nëpër Dobrotë. Fshati shtrihet rreth shtatë kilometra, nga Ljuta deri në Kotorr. Përmendet në dokumentet e Kotorrit qysh në një mijë e dyqind e gjashtëdhjetë, dhe në një mijë e shtatëqind e shtatëmbëdhjetë mori statusin e vendbanimit detar. Dobrota ishte vend detarësh. Në fillim të shekullit të nëntëmbëdhjetë kishte tridhjetë e pesë anije dhe katërqind e dyzet e tre anëtarë ekuipazhi, dhe ishte qendra kryesore detare e gjirit. Pushteti ishte në duart e familjeve të vjetra të Dobrotës: Radimir, Dabinović, Tripković, Ivanović, Radoničić, Milošević dhe të tjera. Pallatet e tyre qëndrojnë ende buzë bregut, me fytyrë nga deti. Përpara keni kishën e Shën Eustakit, me kambanoren e saj. U ndërtua në një mijë e shtatëqind e shtatëdhjetë e tre. Në të ruhet një koleksion i dantellës së famshme të Dobrotës nga shekujt e shtatëmbëdhjetë dhe të tetëmbëdhjetë. Luftërat e Napoleonit dhe bllokada detare i dhanë fund epokës së artë të lundrimit të Dobrotës. Përgjatë bregut ende shtrihet një shëtitore disa kilometra e gjatë deri në Kotorr, nëse pas udhëtimit doni ta përshkoni në këmbë.