Muret e Kotorrit dhe Kështjella e Shën GjonitNgjitja në San Giovanni

Ju jeni te hyrja kryesore e mureve. Ky vend quhet Parilo, dhe pas jush është kisha kolegjiale e Shën Mërisë, ku prehet e Lumja Ozana. Këtu është porta e parë e biletave. Porta e dytë është në jug të qytetit, pas Katedrales së Shën Trifonit, në një vend që komuna e quan Sheshi i Shkaljarit. Të dy shtigjet ngjiten në kodër dhe bashkohen poshtë kishës së Zojës së Shëndetit, në një të tretën e ngjitjes. Ne nisemi këtu, ndërsa për zbritje mund të zgjidhni cilindo. Ngrini sytë drejt shkëmbit. Muret e Kotorrit kanë dy pjesë. Njëra e rrethon qytetin përgjatë detit dhe përgjatë lumit Shkurda. Tjetra ngjitet zigzag në kodrën e Shën Gjonit, deri te kështjella në majë. Bashkë janë rreth katër kilometra e gjysmë të gjata. Komuna e Kotorrit thotë se paratë e biletave shkojnë për mirëmbajtjen dhe riparimin e mureve dhe të shtigjeve. Ruajeni biletën deri sa të dilni. Nëse nuk e keni bërë, mbusheni shishen te kroi pranë hyrjes. Më lart nuk ka ujë.

Ndaluni te kthesa dhe shikoni poshtë. Muri verior zbret deri te lumi Shkurda, dhe lumi derdhet në det. Shkrimtarët antikë Livi, Plini Plaku dhe Ptolemeu përmendin këtu, ose diku afër, një qytet me emrin Akruvium. Që nga shekulli i shtatë qyteti quhet Dekaderon dhe Dekatarum, dhe prej këtij emri vjen emri Kotorr. Burimet e shkruara flasin për një qytet të sipërm dhe një qytet të poshtëm. Qyteti i sipërm është pjesa më e vjetër e vendbanimit, në majë të kodrës së Shën Gjonit, aty ku po shkoni. Qyteti i poshtëm ishte këtu poshtë, buzë detit. Atë e shkretuan saraçenët në vitin tetëqind e dyzet e një, dhe në fund të shekullit të dhjetë ushtria e car Samuilit. Në majë të kodrës janë gjetur gjurmë nga periudha ilire. Në shekullin e gjashtë perandori bizantin Justiniani e rindërtoi fortesën atje lart. Askush nuk e di kur u vu guri i parë i mureve. Ato u rritën bashkë me qytetin, shekull pas shekulli, dhe punimet në pjesën e sipërme vazhduan deri në shekullin e nëntëmbëdhjetë. Kur të arrini në majë, do të qëndroni aty ku nisi historia e Kotorrit.

Përgjatë këtyre shkallëve qëndrojnë kishëza të vogla kushtimi. Zyra e Turizmit e Kotorrit shkruan se janë pesë, dhe se rruga për te kisha e Zojës së Shëndetit është pikërisht kjo shkallë me kishëza. Kushtimi është një premtim që i bëhet Zotit në kohë të vështira, dhe që mbahet kur vështirësia kalon. Kotorrit nuk i munguan vështirësitë. Murtaja e goditi qytetin edhe në vitin një mijë e pesëqind e shtatëdhjetë e dy. Tërmetet gati e shkatërruan në vitin një mijë e pesëqind e gjashtëdhjetë e tre dhe në vitin një mijë e gjashtëqind e gjashtëdhjetë e shtatë. Vetë kisha ku po shkoni u ndërtua si kushtim, pas njërës prej epidemive të murtajës. Ndaluni pranë një kishëze dhe çlodhni këmbët. Shikoni drejt gjirit. Poshtë është porti ku ankorohen anijet turistike. Përballë, matanë ujit, është kodra e Vërmacit, që e mbyll Kotorrin nga jugperëndimi. Nga këtu kuptohet edhe pse qyteti ndodhet pikërisht këtu. Nga njëra anë deti, nga tjetra lumi, dhe pas shpine shkëmbi. Muret duhej të mbyllnin vetëm atë që natyra kishte lënë të hapur.

Kjo është kisha e Zojës së Shëndetit, e ndërtuar në vitin një mijë e pesëqind e tetëmbëdhjetë. Keni bërë rreth një të tretën e ngjitjes. Në vitin një mijë e katërqind e njëzet Kotorri ra nën Republikën e Venedikut dhe mbeti venedikas për gati katër shekuj, deri në vitin një mijë e shtatëqind e nëntëdhjetë e shtatë. Që nga shekulli i pesëmbëdhjetë ishte qytet kufitar, nën kërcënimin e vazhdueshëm të sulmeve osmane. Pikërisht atëherë baruti e ndryshoi luftën. Muret e larta dhe të holla nuk u bënin dot ballë topave. Prandaj venedikasit i përforcuan muret, i trashën dhe u shtuan bastione, nga ku mbrojtësit mund të qëllonin sulmuesit edhe anash. Pjesën më të madhe të asaj që shihni sot e ndërtoi Venediku. Qytetit i duhej. Në vitin një mijë e gjashtëqind e pesëdhjetë e shtatë një ushtri osmane e rrethoi Kotorrin, por nuk arriti ta merrte. Në vitin dy mijë e shtatëmbëdhjetë UNESCO i shtoi veprat mbrojtëse venedikase në Listën e Trashëgimisë Botërore. Ato janë trashëgimi e përbashkët e Italisë, Kroacisë dhe Malit të Zi: gjashtë vende të fortifikuara, në një hapësirë mbi një mijë kilometra, nga Bergamo deri në Kotorr. Kotorri është më jugori. Nëse jeni lodhur mjaft, këtu është vend i mirë për t'u kthyer. Më tej shtegu bëhet më i pjerrët.

Këtu shtegu del mbi vetë murin. Shikoni si muri ndjek buzën e shkëmbit, lart drejt kështjellës. Më pesëmbëdhjetë prill të vitit një mijë e nëntëqind e shtatëdhjetë e nëntë, në orën shtatë e nëntëmbëdhjetë minuta të mëngjesit, bregdetin e Malit të Zi e goditi një tërmet me magnitudë gjashtë pikë nëntë. Ishte tërmeti më shkatërrimtar në Mal të Zi në shekullin e njëzetë. Në Kotorr u dëmtuan rëndë kishat dhe muret e qytetit. Qyteti u restaurua, në masë të madhe me ndihmën e UNESCO-s. Por pjesa më e madhe e punës u bë poshtë, në qytet. Muret në kodër kishin mbetur pa garnizon që në vitin një mijë e nëntëqind e tetëmbëdhjetë, kur u largua ushtria austriake. Që atëherë askush nuk kujdesej rregullisht për to. Shiu, rrënjët dhe tërmetet bënë pjesën tjetër. Në vitin dy mijë e një, Këshilli Ndërkombëtar i Monumenteve dhe Siteve, ICOMOS, bëri thirrje që kështjella të restaurohej dhe të rigjallërohej. Prandaj kini kujdes. Mos u ngjitni mbi mure dhe mos dilni nga shtegu. Guri që duket i fortë mund të shkëputet.

Kthehuni nga mali pas murit. Këto janë shpatet e Lovqenit. Atje lart, përtej shkëmbinjve, është Njegushi, dhe më tej Cetina, kryeqyteti i vjetër mbretëror i Malit të Zi. Për shekuj me radhë Kotorri i përkiste një bote, ndërsa mali mbi të një bote tjetër. Këtu poshtë Venediku, pastaj Austria, dhe atje lart Mali i Zi. Për malazezët, Kotorri ishte tregu më i rëndësishëm dhe rruga e vetme nga bota e jashtme për në vendin e tyre. Për këdo që sundonte Kotorrin, mali ishte një kufi që duhej ruajtur. Austria e sundoi Kotorrin nga viti një mijë e tetëqind e katërmbëdhjetë deri në vitin një mijë e nëntëqind e tetëmbëdhjetë dhe e ktheu Gjirin e Kotorrit në një bazë të madhe detare. Shikoni poshtë gjirit. Më një shkurt të vitit një mijë e nëntëqind e tetëmbëdhjetë, në anijet e flotës austro-hungareze të ankoruara në gji, marinarët ngritën flamuj të kuq dhe kërkuan fundin e luftës. Në kryengritje u bashkuan rreth tridhjetë anije. Ajo mbaroi pas tri ditësh, dhe katër marinarë u ekzekutuan. Nga këtu deri te kështjella janë edhe rreth dhjetë minuta.

Shikoni murin në të majtë. Ai ka frëngji topash, hapje nga të cilat mbrojtësit qëllonin me topa. Për vite me radhë njerëzit hynin në mure nga njëra prej këtyre hapjeve, nga ana tjetër, nga rruga e vjetër, pa biletë, me shkallë të improvizuara. Njerëzit e quanin dritarja. Në maj të vitit dy mijë e njëzet e gjashtë, Komuna e Kotorrit muroi dy frëngjitë që përdoreshin më shumë si hyrje e paautorizuar, në pozicionet e quajtura Renijer dhe Batalja. Hapjet janë pesë metra ose më shumë mbi tokë, dhe aty ishin lënduar disa njerëz. U mbyllën me gur dhe llaç gëlqereje. Komuna thotë se masa është e përkohshme dhe mund të hiqet pa i dëmtuar muret. Prandaj mos provoni të futeni apo të ngjiteni. Pas murit është fshatthi Shpiljari, me kishëzën e Shën Gjergjit dhe shtëpi të rrënuara. Pranë tij kalon rruga e vjetër për në Njegush, ajo që sot njihet si Shkallët e Kotorrit. Nga fusha e Njegushit ajo zbriste përmes qafës së Krstacit, me kthesa, në kanionin e Shkurdës dhe deri në Shpiljari. Ishte rrugë për këmbësorë dhe kalorës. Sot në Shkallë mund të shkoni vetëm nga poshtë, nga Porta Veriore. Si të shkoni, do t'jua tregojmë në fund të turit.

Jeni në majë, rreth dyqind e gjashtëdhjetë metra mbi det. Kjo ishte qendra komanduese e mbrojtjes së Kotorrit. Zyra e Turizmit e Kotorrit shkruan se këtu kishte pozicione artilerie, depo armësh dhe banesa për garnizonin. Në vjeshtën e vitit një mijë e tetëqind e trembëdhjetë një garnizon francez u mbyll në kështjellë. Trupat malazeze të princ-peshkopit Petri i Parë e rrethuan Kotorrin nga toka, ndërsa anijet britanike të kapitenit William Hoste e mbyllën nga deti. Në fillim të vitit një mijë e tetëqind e katërmbëdhjetë francezët u dorëzuan. Hoste ia dorëzoi qytetin një komisioni malazez, dhe për një kohë të shkurtër Kotorri ishte nën sundimin e Malit të Zi. Pastaj Kongresi i Vjenës ia dha Austrisë. Shikoni poshtë. Nga këtu duket më mirë trekëndëshi i qytetit midis detit, lumit dhe shkëmbit, dhe sa i vogël është qyteti e sa të gjata janë muret. Është e lehtë të përfytyrosh një roje këtu, që ndjek çdo anije në gji. Pushoni dhe pini pak ujë. Zbritja është më e rëndë për gjunjët se ngjitja, dhe shkallët janë më rrëshqitëse kur zbret. Zbritni ngadalë, anash nëse ju ndihmon, dhe mbahuni pas murit ku të mundni.

Keni zbritur te dalja jugore, pas Katedrales së Shën Trifonit. Këtu është porta e dytë e biletave. Sot muret kanë një rol të ri. Vetëm nga prilli deri në gusht të vitit dy mijë e nëntëmbëdhjetë, gati njëqind mijë njerëz u ngjitën në to. Për një kohë të gjatë bileta ishte tetë euro, dhe që nga nëntori i vitit dy mijë e njëzet e tre është pesëmbëdhjetë. Paratë, thotë komuna, shkojnë për mirëmbajtjen e mureve dhe të shtigjeve. Për shekuj me radhë këto mure i ndërtuan dhe i ruajtën ushtritë. Sot i ruan bileta. Nëse keni ende fuqi dhe kohë, ecni nëpër qytet drejt veriut, rreth katërqind metra, deri te Porta Veriore. Përtej saj, matanë urës mbi Shkurdë, nis rruga e vjetër për në Njegush: Shkallët e Kotorrit. Nëse për sot mjafton, gjeni pak hije në një nga sheshet. Qyteti poshtë mureve ka shëtitjen e vet me audioguidë, që nis te Porta e Detit.

Këtu, përpara mureve veriore, mbaronte rruga e vjetër që vinte nga mali. Rrafshi jashtë mureve quhej Tregu Malazez. Këtu malësorët sillnin mallrat e tyre për tregun e Kotorrit. Rruga ishte e ngushtë, për këmbësorë dhe kalorës, por deri në gjysmën e dytë të shekullit të nëntëmbëdhjetë ishte lidhja kryesore e brendisë së Malit të Zi me detin. Pastaj inxhinieri Josip Slade projektoi një rrugë për karroca. Pjesa nga Kotorri, me njëzet e pesë kthesat e saj të famshme, përfundoi në vitin një mijë e tetëqind e tetëdhjetë e katër. Sot rruga e vjetër është shteg i shënuar për ecje malore. Deri në qafën e Krstacit janë rreth pesë kilometra, me mbi një mijë metra ngjitje, rreth katër orë e gjysmë në një drejtim. Hije ka pak, dhe ujë të sigurt rrugës nuk ka. Nuk është e nevojshme të shkoni deri në majë. Ngjituni deri te kthesat e para mbi Shpiljari, shikoni muret dhe kështjellën nga ana që shihnin sulmuesit, dhe kthehuni po nga e njëjta rrugë. Hartën dhe përshkrimin do t'i gjeni në faqen tonë, te Shkallët e Kotorrit.