Cetinje, eski kraliyet başkentiSaraydan elçiliklere yürüyüş

Saray Meydanı'ndasınız. Girişin üstünde balkonu olan kırmızı bina Kral Nikola Sarayı. Bin sekiz yüz altmış üç ile bin sekiz yüz altmış yedi arasında yapıldı. Önce Prens Danilo'nun dul eşi Prenses Darinka için düşünülmüştü. Darinka Karadağ'dan ayrılınca Prens Nikola ailesiyle birlikte Biljarda'dan buraya taşındı. Halk yeni binaya kısaca Palac dedi. Nikola elli sekiz yıl hüküm sürdü. Önce prens olarak, bin dokuz yüz ondan itibaren de kral olarak. Krallığın ilanı için saray yenilendi. Nikola ile Kraliçe Milena'nın kızları Avrupa saraylarına gelin gitti. Jelena İtalya kraliçesi oldu, Milica ile Anastasija Rus grandüklerle evlendi, Zorka ise sonradan Sırbistan kralı olacak Petar Karađorđević ile evlendi. Bu yüzden Nikola'ya Avrupa'nın kayınpederi denirdi. Saray bin dokuz yüz yirmi altıdan beri müze. Zemin katta kraliyet ve diplomatik salonlar, Avrupalı akrabaların portreleri, silahlar, bayraklar ve nişanlar var. Ailenin odaları üst katta.

Bu yeşil düzlüğün adı Ćipur ve Cetinje'nin tarihi burada başlıyor. Zeta beyi Ivan Crnojević, Osmanlıların önünden, bugünkü Rijeka Crnojevića yakınındaki Obod'dan, Lovćen'in altındaki bu korunaklı vadiye çekildi. Bin dört yüz seksen ikide burada sarayını kurdu, iki yıl sonra da Meryem Ana'ya adanmış bir manastır yaptırdı. O manastır bin altı yüz doksan ikide yıkıldı. Manastırı elinde tutan Venedikliler geri çekilirken onu havaya uçurdu. Temellerinin kalıntıları kilisenin çevresinde görülüyor. Önünüzdeki kiliseyi Kral Nikola bin sekiz yüz doksanda, eski manastırın yerine yaptırdı. Burada Ivan Crnojević, Kral Nikola, Kraliçe Milena ve iki kızları Ksenija ile Vjera yatıyor. Kral ve kraliçe sürgünde öldü ve İtalya'da San Remo'ya gömüldü. Naaşları bir Ekim bin dokuz yüz seksen dokuzda buraya getirildi. Kilise çoğu zaman kapalı. Açıksa, kral ile kraliçenin mermer mezarları girişin hemen yanında.

Karşınızda Karadağ ve Sahil Metropolitliği'nin merkezi olan Cetinje Manastırı var. Ćipur'daki eski manastır yıkıldıktan sonra Piskopos Danilo Petrović, Ivan Crnojević'in eski sarayının yerine, bin yedi yüz bir ile bin yedi yüz dört arasında yenisini yaptırdı. Bu manastır da kurtulamadı. Bin yedi yüz on dört ve bin yedi yüz seksen beşte Osmanlı saldırılarında hasar gördü ve her seferinde yeniden yapıldı. Bugünkü görünümü bin dokuz yüz yirmi yediden kalma. Manastırda Vaftizci Yahya'nın sağ eli, Kutsal Haç'tan bir parça ve on sekizinci yüzyıl sonu ile on dokuzuncu yüzyıl başının piskoposu ve devlet adamı Cetinjeli Aziz Petar'ın kutsal kalıntıları saklanıyor. Kilisede Prens Danilo'nun mezarı da var. Giriş ücretsiz. Omuzlar ve dizler kapalı olmalı; örtecek bir şeyiniz yoksa girişte genellikle bir örtü veriliyor. İçeride fotoğraf çekilmez ve alçak sesle konuşulur. Manastırın üstünde Piskopos Danilo'nun anıt mezarının bulunduğu kayalık Orlov Krš tepesi yükseliyor. Tepeye çıkan patika yaklaşık yirmi dakika sürüyor.

Bu köşkte, Birinci Dünya Savaşı'ndaki Avusturya-Macaristan işgali sırasında, bin dokuz yüz on yedide yapılmış bir Karadağ kabartma haritası var. İşgalciler, ellerinde tuttukları bu dağlık ülkeyi daha iyi görmek istiyordu. Harita, hassas Avusturya topografik haritalarına göre taş bir zemin üzerine dökülmüş betondan yapıldı. Ölçeği on binde bir, alanı yaklaşık iki yüz elli altı metrekare. Komşu ülkelerin bazı bölümleri de haritada yer alıyor. Haritayı Avusturya-Macaristanlı subaylar ve uzmanlar, esir İtalyan subaylar, ressamlar ve haritacılar ile Karadağlı heykeltıraş Marko Brežanin yaptı. İçeri girerseniz önce Kotor Körfezi'ni, sonra üstündeki dağı bulun. Bu Lovćen. Kotor'dan gelen eski yol onun yamaçlarından virajlarla ve Njeguši üzerinden bu vadiye tırmanır. Yukarıdan bakınca Cetinje'nin hem denizden hem ovadan ne kadar saklı olduğu açıkça görülür. Köşke giriş ücretli. Biljarda bileti kabartma haritayı da kapsıyor.

Köşelerinde kuleler olan bu uzun taş bina Biljarda. Bin sekiz yüz otuz sekizde Rus Yakov Ozeretskovski'nin tasarımıyla, prens-piskopos, hükümdar ve şair İkinci Petar Petrović Njegoš için yapıldı. Eski manastır ona dar gelmişti, bu yüzden hem kendisini hem de devlet kurumlarını buraya taşıdı. Bina yaklaşık yetmiş iki metre uzunluğunda ve yirmi beş odalı. Senato ve Njegoš'un muhafızları olan perjanikler burada toplanırdı. Adını Njegoš'un en sevdiği oyun olan bilardodan alıyor. Bilardo masası bugün hâlâ müzede görülebiliyor. Njegoš bin sekiz yüz elli birde, otuz sekiz yaşına basmadan öldü. En tanınmış eseri, Dağ Çelengi adlı destan, bin sekiz yüz kırk yedide yayımlandı. Müze onun kütüphanesini, el yazmalarını ve kişisel eşyalarını saklıyor. Daha sonra Biljarda'da bakanlıklar ve okullar çalıştı. Bugün burası Karadağ Ulusal Müzesi'nin bir parçası olan Njegoš Müzesi. Njegoš'un kendisi Lovćen'in zirvesinde, Jezerski Vrh'teki anıt mezarda yatıyor.

Saatli büyük sarı bina Hükümet Binası, yani Vladin Dom. Karadağ'ın krallık ilan edildiği yıl olan bin dokuz yüz onda tamamlandı. Tasarımı İtalyan mimar Corradini'ye ait. Altmış altıya elli iki metre ölçüleri ve iç avlusuyla o zaman Karadağ'ın en büyük binasıydı. Burada hükümet ve meclis çalışıyordu, ama posta ve telgraf, bir matbaa, hatta geçici bir tiyatro da buradaydı. Bugün Karadağ Ulusal Müzesi'nin merkezi burada; içinde Tarih Müzesi ve Sanat Müzesi var. Sanat Müzesi'nde, Mavi Şapel denen bir salonda, Filermos Meryem Ana ikonası saklanıyor. İkon, onu Rodos'tan Malta'ya götüren Aziz Yuhanna Şövalyeleri'ne aitti. Sonra Rusya'da kaldı ve Danimarka üzerinden Belgrad'a geldi. İkinci Dünya Savaşı'nda Ostrog Manastırı'nda saklandı ve bin dokuz yüz yetmiş sekizden beri Ulusal Müze'de. Tüm müzeler için ortak bileti herhangi birinin gişesinden alabilirsiniz.

Karşınızda eski Fransız Elçiliği var. Cetinje'nin bir diplomatlar kenti olarak hikâyesi burada başlıyor. Bin sekiz yüz yetmiş sekizdeki Berlin Kongresi'nde büyük devletler Karadağ'ın bağımsızlığını tanıdı. Bundan sonra küçük başkente elçilikler geldi. Avusturya-Macaristan binasına bin sekiz yüz doksan dokuzda, Rusya bin dokuz yüz üçte, İtalya ve Fransa bin dokuz yüz onda, Britanya ise bin dokuz yüz on ikide kavuştu. Türkiye, Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan, Almanya, Belçika ve Amerika Birleşik Devletleri temsilciliklerini kiralık evlerde açtı. Böylece küçük başkentte ondan fazla diplomatik temsilcilik vardı. Fransız binası hepsinin arasında en çok dikkati çekeni. Cepheye bakın: dalgalı çizgiler, çok renkli seramik karolar, balkonların ve bacaların çevresinde süslemeler. Bu Art Nouveau tarzı ve Karadağ mimarisinde ilk kez burada görülüyor. Rus ve Britanya elçiliklerini yürüyüşün ilerleyen bölümünde göreceksiniz. Avusturya-Macaristan elçiliği daha kuzeybatıda, İtalyan elçiliği ise Karadağlı Kahramanlar Bulvarı'nda.

Burası Vlaška Kilisesi, Cetinje'nin en eski kilisesi. Kapının üstündeki yazıta göre Donji Kraj halkı onu ilk kez bin dört yüz ellide yaptı. Yani Ivan Crnojević'in Cetinje'ye gelmesinden otuz yıldan fazla önce. Kilise üç kez yeniden yapıldı ve bugünkü biçimini bin sekiz yüz altmış dörtte aldı. Şimdi çite bakın. Her bir çubuğu bir tüfek namlusu. Bin beş yüzden fazla namlu var. Karadağlılar bunları bin sekiz yüz elli sekizdeki bir savaşta ve bin sekiz yüz yetmiş altı ile yetmiş sekiz arasındaki savaşlarda Osmanlı askerlerinden ele geçirdi. Çit bin sekiz yüz doksan yedide kuruldu. Namluların ucunda mızrak ucu biçiminde metal sivri uçlar var. Bu kilisede, bin sekiz yüz altmışta, Prens Nikola Milena Vukotić ile evlendi. Kilise avlusunda eski bir mezarlıktan kalan iki stećak, yani iki Orta Çağ mezar taşı da duruyor.

Şimdi Cetinje'nin ana caddesi olan, bugün yayalara ayrılmış Njegoševa Caddesi'nde yürüyorsunuz. Cadde, Fransız Elçiliği'nden Mavi Saray'a kadar bütün eski merkezi boydan boya geçiyor. Cetinje tanınmış bir devletin başkenti olunca kent hızla büyümeye başladı. Başkentin ilk imar planını, Avusturya-Macaristan Elçiliği'ni de tasarlayan Troğirli mimar Josip Slade hazırladı. Kent o dönemde bir tiyatroya da kavuştu. Bin sekiz yüz seksen üçte Cetinje Okuma Salonu bünyesinde bir tiyatro topluluğu kuruldu, oysa kentte henüz tiyatro binası yoktu. Bir yıl sonra topluluk bugün Zetski Dom adıyla bilinen binanın yapımını başlattı. Kraliyet Tiyatrosu Zetski Dom, Karadağ'ın en eski tiyatro kurumu. Bir sonraki durağa giderken önünden geçeceksiniz. Cetinje bugün başkent değil. Başkent Podgorica. Ama Cetinje'nin resmî bir eski kraliyet başkenti statüsü var ve Karadağ cumhurbaşkanının bu caddenin sonundaki Mavi Saray'da bir konutu bulunuyor.

Bu görkemli bina eski Rus Elçiliği. Temel taşı bin dokuz yüzde atıldı, bina bin dokuz yüz üçte tamamlanıp kullanılmaya başlandı. Tasarımı, sonradan Hükümet Binası'nı da yapan İtalyan mimar Corradini'ye ait. Üslubu Rönesans öğeleri taşıyan geç Barok. Kent parkı ile bu cadde arasındaki arsa yaklaşık üç bin beş yüz metrekare. Rusya o dönemde Karadağ'ın yakın bir müttefikiydi. Vlaška Kilisesi'ndeki tüfek namlusu çiti hatırlayın. Rusya bin sekiz yüz doksan altıda Karadağ'a otuz bin tüfek hediye ettikten bir yıl sonra kuruldu. Ele geçirilmiş eski namlular artık bir çite dönüşebilirdi. Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra binada bir öğretmen okulu vardı. Daha sonra bir hastanenin bir bölümü, konutlar ve bir sanat akademisi burada yer aldı.

Beyaz pencereli kırmızı ev eski Britanya Elçiliği. Duvarda bir levha var: Britanya Elçiliği, bin sekiz yüz yetmiş dokuzdan bin dokuz yüz on altıya. Yani İngiliz diplomatlar Cetinje'de yaklaşık kırk yıl kaldı, ama bu binada yalnızca dört yıl. Bina bin dokuz yüz on ikide, İngiliz mimar Harty'nin tasarımıyla, o dönem İngiltere'nin bahçe kentlerinde yapılan türden bir İngiliz kır evi olarak inşa edildi. Bin dokuz yüz on altı yılı kraliyet başkentinin sonunu simgeliyor. O yılın başında Avusturya-Macaristan ordusu Karadağ'ı işgal etti, Kral Nikola sürgüne gitti ve elçilikler Cetinje'den ayrıldı. Kral bir daha geri dönmedi. Savaştan sonra Karadağ, Sırp, Hırvat ve Slovenler Krallığı'na katıldı. İki dünya savaşı arasında bu evde Zeta Banlığı'nın valisi yaşadı. Bugün burada Karadağ Üniversitesi Müzik Akademisi var.

Karşınızda Mavi Saray var. On dokuzuncu yüzyılın sonunda, Kral Nikola'nın oğlu Veliaht Prens Danilo için yapıldı. Temel taşına Prens Nikola'nın dizeleri kazındı. Danilo burada bin dokuz yüz on altıya kadar yaşadı. Cepheye bakın: mavi beyaz duvarlar ve yaldızlı başlıklı, kırmızı taştan plasterler. İki dünya savaşı arasında sarayda lise vardı, daha sonra bir galeri ve bir müze. Bugün burası Karadağ cumhurbaşkanının konutlarından biri. Müze olarak açık değil, ama çitin arkasından iyi görünüyor. Bu, yürüyüşümüzün son durağı. Başladığınız Saray Meydanı yaklaşık üç yüz metre uzakta. Njegoševa Caddesi'nden geri dönün ve sonunda sola, meydana sapın.