Stari BarShëtitje nga porta e qytetit te kalaja e brendshme dhe ujësjellësi

Para jush është xhamia Omerbašić. U ndërtua në vitin një mijë e gjashtëqind e gjashtëdhjetë e dy, jashtë mureve të qytetit, në lagjen që u rrit poshtë kështjellës. E ngriti Omer-basha, tregtar dhe fisnik i Barit, bashkë me dy djemtë e tij. Xhamia është e thjeshtë, me plan drejtkëndor, dhe minareja është ngjitur me murin jugperëndimor. Një gojëdhënë thotë se një mbrëmje Omer-basha po kthehej në qytet dhe nuk arriti te porta para namazit të akshamit. Ai u zotua të ngrinte një xhami në vendin ku do ta zinte namazi. Në të njëjtin oborr është tyrbja e Hasan-dedes, dervishit Hasan, nga viti një mijë e gjashtëqind e dymbëdhjetë. Është gjysmë shekulli më e vjetër se xhamia. Brenda ka një varr të mbuluar me pëlhurë të gjelbër dhe një kësulë dervishi që thuhet se është rreth tre shekuj e gjysmë e vjetër. Xhamia është monument kulture nën mbrojtjen e shtetit dhe është ende vend lutjeje. Nëse hyni, respektoni kohën e namazit dhe vishuni me kujdes.

Kjo është porta kryesore e Stari Barit. Qyteti qëndron mbi një shkëmb që nga lindja dhe jugu e mbrojnë greminat. Prandaj muret janë më të forta këtu, në veriperëndim, e vetmja anë nga e cila mund t'i afroheshe qytetit. Pjesën më të madhe të mureve që shihni e ndërtuan venecianët në shekullin e gjashtëmbëdhjetë. Venediku sundoi Barin nga mesi i shekullit të pesëmbëdhjetë deri në vitin një mijë e pesëqind e shtatëdhjetë e një, kur qytetin e morën osmanët. Te hyrja kërkoni relievin e luanit me krahë të Shën Markut, simbolin e Venedikut. Pas portës është ndërtesa e vjetër e doganës. Sot aty është një qendër për vizitorët, ku gjashtë ndërtesa të Stari Barit mund t'i shihni në realitet të shtuar. Brenda mureve shtrihet një vend arkeologjik prej rreth katër hektarësh e gjysmë, me gërmadhat e më shumë se dyqind e pesëdhjetë ndërtesave: kishave, pallateve, shtëpive dhe mullinjve të vajit.

Para jush është Pallati Kryepeshkopal, një nga të paktat ndërtesa të restauruara brenda mureve. Sot këtu ndodhet koleksioni arkeologjik i qytetit të Barit. Emri kujton kohën kur Bari ishte qendër kishtare. Në vitin një mijë e tetëdhjetë e nëntë Bari u bë seli e një kryepeshkopi. Qyteti ishte tashmë i vjetër. Të parët që jetuan në këtë shkëmb ishin ilirët. Burimet e shkruara e përmendin Barin në shekullin e nëntë, me emrin Antibari. Në vitin një mijë e dyzet e dy, në betejën e Barit, princi Vojisllav i Duklës mundi një ushtri bizantine. Kjo fitore hapi rrugën për një Duklë të pavarur, dhe i biri, Mihaili, u kurorëzua mbret në vitin një mijë e shtatëdhjetë e shtatë. Më vonë Barin e sunduan Nemanjiqët, pastaj Venediku, pastaj osmanët, dhe nga viti një mijë e tetëqind e shtatëdhjetë e tetë Mali i Zi. Secili la gjurmë në gurët rreth jush.

Kjo është kulla e sahatit. Sipas Organizatës Turistike të Barit, këtu kishte një kullë që para pushtimit osman. Në vitin një mijë e shtatëqind e pesëdhjetë e tre u rindërtua dhe mori pamjen orientale. Sahati u tregonte kohën banorëve të një qyteti që atëherë ishte osman, me xhami, hamam dhe pazar. Për mekanizmin e sahatit kujdeset edhe sot Qendra Kulturore e Barit, që administron Qytetin e Vjetër. Rreth tridhjetë metra në lindje të kullës janë gërmadhat e kishës së Shën Katerinës, nga shekulli i katërmbëdhjetë. Është një nga dy kishat mesjetare të Stari Barit që janë konservuar dhe restauruar. Tjetra është kisha e Shën Venerandës, ku sot ka një ekspozitë fotografish. Shikoni malet mbi qytet. Ky është Rumija. Nga një burim në rrëzë të tij, rreth tre kilometra larg, uji vinte në qytet me një ujësjellës, që do ta shihni më vonë. Si pothuajse i gjithë Stari Bari, edhe kjo pjesë e qytetit u dëmtua rëndë nga tërmeti i pesëmbëdhjetë prillit një mijë e nëntëqind e shtatëdhjetë e nëntë.

Në këtë shesh ngrihej katedralja e Shën Gjergjit, mbrojtësit të Barit. Ishte kisha kryesore e qytetit, e ndërtuar në fund të shekullit të dymbëdhjetë mbi themelet e një kishe më të vjetër të Shën Teodorit. Kur osmanët morën Barin, katedralja nuk u shemb. Në vitin një mijë e gjashtëqind e dyzet e nëntë u kthye në xhaminë e sulltan Ahmedit. Kështu e njëjta ndërtesë u shërbeu për shekuj dy besimeve. Fundi erdhi pasi qytetin e mori Mali i Zi. Pushteti i ri ruante barut në ish-katedralen dhe xhaminë. Në vitin një mijë e tetëqind e tetëdhjetë e një një rrufe ra mbi depon. Shpërthimi shkatërroi ndërtesën dhe shumë shtëpi përreth, dhe pati edhe viktima. Nga katedralja mbetën vetëm themelet që shihni. Nuk ishte fatkeqësia e fundit. Në vitin një mijë e nëntëqind e dymbëdhjetë në qytet shpërtheu municion, dhe tërmeti i vitit një mijë e nëntëqind e shtatëdhjetë e nëntë rrëzoi shumë nga ato që kishin mbetur. Prandaj Stari Bari sot është një qytet gërmadhash.

Kjo është kalaja e brendshme, pjesa më e lartë dhe më e mbrojtur e Stari Barit. Ishte kështjellë brenda kështjellës, strehimi i fundit nëse armiku çante muret e qytetit. Muret më të vjetra të saj janë nga shekulli i dhjetë, ndërsa pjesa më e madhe e fortifikimeve u ndërtua në fillim të shekullit të pesëmbëdhjetë. Kalaja kishte sternën e vet për ujë. Në periudhën osmane u rindërtua dhe pranë saj u shtua një barutore. Këtu mbaroi edhe sundimi i gjatë osman. Në nëntor të vitit një mijë e tetëqind e shtatëdhjetë e shtatë, ushtria malazeze nën komandën e Mašo Vrbicës e rrethoi qytetin. Garnizonin osman e komandonte Ibrahim beu. Qyteti u godit me topa për javë të tëra, por garnizoni nuk dorëzohej. U dorëzua vetëm në fillim të janarit të vitit një mijë e tetëqind e shtatëdhjetë e tetë, kur mbeti pa ujë. Si ndodhi kjo, do ta dëgjoni në ndalesën tjetër. Po atë vit, në Kongresin e Berlinit, Bari iu dha Malit të Zi. Nga kalaja shihen fusha e Barit, qyteti i ri dhe deti në perëndim. Mos u ngjitni mbi mure; nuk ka parmakë.

Poshtë mureve veriore, matanë luginës, shihni ujësjellësin. Është një ujësjellës prej guri me shtatëmbëdhjetë harqe me gjerësi të ndryshme. U ndërtua në kohën osmane, në fund të shekullit të gjashtëmbëdhjetë ose në fillim të të shtatëmbëdhjetit; burimet nuk pajtohen për datën e saktë. Uji vinte nga një burim rreth tre kilometra larg. Rridhte në pjesën e sipërme të urës, nëpër tuba balte të futur njëri te tjetri. Për një qytet mbi shkëmb, ky ujësjellës ishte çështje mbijetese. Këtë e dinin edhe malazezët. Më pesë janar të vitit një mijë e tetëqind e shtatëdhjetë e tetë ata e hodhën në erë ujësjellësin me dyqind e njëzet e pesë kilogramë eksploziv dhe i prenë qytetit ujin. Pas pak ditësh garnizoni u dorëzua. Në tërmetin e vitit një mijë e nëntëqind e shtatëdhjetë e nëntë ujësjellësi u shemb plotësisht. Më vonë u rindërtua, dhe sot e kalon sërish luginën. Është i vetmi ujësjellës i ruajtur në Mal të Zi.

Këto mure të larta dhe harqe janë mbetjet e manastirit françeskan të Shën Nikollës, të ndërtuar në fund të shekullit të trembëdhjetë. Përshkrimet e vjetra të qytetit e lidhin me mbretëreshën Jelena, gruan e mbretit serb Uroshi i Parë. Shikoni me kujdes muret e kishës. Në to janë ruajtur pjesë afreskesh mesjetare me figura shenjtorësh. Pas pushtimit osman kisha u kthye në xhami. Ashtu si katedralja e Shën Gjergjit, edhe ajo u shkatërrua nga baruti, por më vonë. Në vitin një mijë e nëntëqind e dymbëdhjetë një shpërthim municioni e shkatërroi xhaminë. Pas vitit një mijë e tetëqind e shtatëdhjetë e tetë njerëzit e lanë qytetin brenda mureve, prandaj këtu shtresat e vjetra nuk u mbuluan kurrë nga të rejat. Ndërtimet romane, gotike dhe osmane qëndrojnë krah njëra-tjetrës. Afër është barutorja e vjetër, sot lapidar. Aty janë ekspozuar më shumë se gjashtëqind e pesëdhjetë copa guri të gdhendur nga ndërtesat e Stari Barit, nga shekulli i pestë deri në të nëntëmbëdhjetin.

Ky është hamami, një banjë turke nga periudha osmane. Ndërtesa ka plan drejtkëndor të parregullt dhe disa dhoma. Mbi dhomën qendrore katrore është një kupolë. Hapje të vogla në kupolë dhe në qemere lejonin dritën dhe ajrin të hynin brenda. Në qytetet osmane hamami nuk ishte vetëm vend larjeje, por edhe vend takimi dhe bisede. Ndërtesa është restauruar dhe mund të vizitohet. Shikoni përreth dhe përfytyroni sa i dendur ishte dikur ky vend. Në kohën veneciane, sipas përshkrimeve të qytetit, brenda mureve kishte rreth tridhjetë pallate, gjashtëmbëdhjetë kisha e manastire dhe disa qindra shtëpi. Sot gjithnjë e më shumë njerëz e vizitojnë këtë qytet gërmadhash. Nga janari deri më njëzet shtator të vitit dy mijë e njëzet e gjashtë, Stari Barin e vizituan më shumë se njëqind e dyzet e shtatë mijë veta.

Kjo rrugë e pjerrët prej guri është pazari i vjetër i Stari Barit, çarshia. Lindi në kohën osmane poshtë mureve të qytetit dhe pamjen që shihni sot e mori në shekujt e tetëmbëdhjetë dhe të nëntëmbëdhjetë. Është monument kulture i mbrojtur. Pas rënies së qytetit dhe shpërthimeve të mëdha, jeta nuk u kthye më brenda mureve. Vazhdoi këtu, poshtë tyre. Qyteti i ri u rrit në bregdet, pranë portit. Vendbanimi pranë skelës u quajt Novi Bar, pra Bari i Ri, në vitin një mijë e nëntëqind e tetë, dhe që atëherë kjo zonë quhet Stari Bar, Bari i Vjetër. Sot në pazar ka punishte zejtarësh, kafene dhe dyqane me vaj ulliri, mjaltë dhe suvenire. Çdo nëntor këtu mbahet Maslinijada, panairi i ullinjve dhe vajit të ullirit. Në verë festivali Barski ljetopis organizon gjithashtu aktivitete në Qytetin e Vjetër. Nëse keni ende kohë, ka mbetur një ndalesë shtesë: Ulliri i Vjetër në Mirovicë, rreth dy kilometra nga këtu.

Ky është Ulliri i Vjetër në Mirovicë, simboli i Barit. Komuna e Barit thotë se është më shumë se dy mijë e dyqind vjeç. Një analizë e mostrave nga ullinjtë e zonës së Barit, e bërë nga Fakulteti i Pyjeve i Universitetit të Stambollit, ia vlerësoi moshën rreth dy mijë e dyqind e dyzet vjet. Është një vlerësim, jo datë e saktë, por pa dyshim është një nga pemët më të vjetra në këtë pjesë të Evropës. Pema është e varietetit vendas žutica dhe ende jep fryt. Që nga viti një mijë e nëntëqind e gjashtëdhjetë e tre mbrohet me ligj si monument natyre. Sipas gojëdhënës, Mirovica e ka marrë emrin nga fjala për paqe: nën këtë ulli pajtoheshin familjet e ngatërruara. Zona e Barit jeton prej shekujsh me ullinj. Sot këtu rriten më shumë se njëqind mijë ullinj. Çdo nëntor këtu mbahen Takimet nën Ullirin e Vjetër, një festival i krijimtarisë së fëmijëve që zhvillohet që nga viti një mijë e nëntëqind e tetëdhjetë e shtatë.