Liqeni i Shkodrës dhe rruga e verës së CrmnicësUdhëtim me makinë me audioguidë

Jeni në Virpazar, aty ku lumi Crmnica derdhet në Liqenin e Shkodrës. Në vetë emrin është fjala pazar, tregu: këtu takohej lugina e Crmnicës me liqenin. Mbi fshat ngrihet kalaja e Besacit. Shumica e burimeve thonë se e ndërtuan osmanët në fund të shekullit të pesëmbëdhjetë, pas rënies së Zetës, për të kontrolluar liqenin. Malazezët e morën në fillim të shekullit të tetëmbëdhjetë, dhe gjatë Luftës së Dytë Botërore italianët e përdorën si burg. Nga fshati ngjitet deri atje një shteg. Mbi shkëmbin në qendër është një monument i vitit një mijë e nëntëqind e gjashtëdhjetë e tre. Ai kujton trembëdhjetë korrikun e vitit një mijë e nëntëqind e dyzet e një, kur kryengritës nga Godinje, Seoca, Boljevići, Krnjice dhe Virpazari sulmuan garnizonin italian këtu dhe e morën, në ditën e parë të Kryengritjes së Trembëdhjetë Korrikut. Virpazari pati edhe hekurudhën e parë të Malit të Zi. Një linjë me shina të ngushta nga Bari u hap në vitin një mijë e nëntëqind e tetë dhe u mbyll në vitin një mijë e nëntëqind e pesëdhjetë e nëntë. Sot nga porti nisen varka për xhiro në liqen, dhe parkimi në qendër është falas. Në fund të dimrit fshati mban Festivalin e Verës dhe Ukljevës, kur vreshtarët e Crmnicës hedhin vranacin e tyre në tezgat përgjatë rrugës.

Para jush është Godinje, një fshat i vjetër në shpatin mbi liqen. Shtëpitë janë ngjitur njëra me tjetrën dhe kalime i përshkojnë, kështu që dikur mund të shkoje nga shtëpia e parë te e fundit pa dalë në të hapur. Sipas traditës, kjo ishte mbrojtje nga sulmet osmane. Për shekuj këtu jetuan vëllazëritë Leković dhe Nikač, dhe burra nga Godinje ishin mes kryengritësve që sulmuan Virpazarin në vitin një mijë e nëntëqind e dyzet e një. Godinje lidhet edhe me dinastinë e Balshajve. Balsha i Tretë qëndroi këtu gjatë luftërave me Venedikun, në fillim të shekullit të pesëmbëdhjetë. Është edhe fshat vere. Kantina Garnet i përket familjes Leković. Miško dhe Maja, brezi i trembëdhjetë, bëjnë vranac dhe chardonnay brenda parkut kombëtar, dhe degustimi bëhet në një tarracë pranë shtëpisë më të vjetër të fshatit, nga prilli në nëntor, vetëm me rezervim. Poshtë fshatit, në një ishull të vogël në liqen, duket kalaja e Grmožurit. E ndërtuan osmanët në vitin një mijë e tetëqind e dyzet e tre, dhe më pas shërbeu si burg. Thuhet se atje dërgonin vetëm të burgosurit që nuk dinin not. Fshati shihet më mirë në këmbë. Lëreni makinën aty ku nuk e bllokon rrugën e ngushtë.

Kjo rrugë nga Virpazari drejt Barit ka një të kaluar të pazakontë. Ajo ndjek gjurmën e hekurudhës së vjetër me shina të ngushta nga Bari në Virpazar. Ndërtimi nisi në vitin një mijë e nëntëqind e pesë, trenat qarkulluan deri në vitin një mijë e nëntëqind e pesëdhjetë e nëntë, dhe pastaj linja u kthye në rrugë. Prandaj pjerrësia është e butë dhe kthesat janë aq të gjera sa i duhen një treni. Kaluat nëpër Boljevići. Edhe njerëzit e këtushëm ishin mes kryengritësve që më trembëdhjetë korrik të vitit një mijë e nëntëqind e dyzet e një sulmuan garnizonin italian në Virpazar. Limljani është një fshat rreth dyqind e njëzet metra mbi detin. Këtu familja Klisić kultivon rreth katër hektarë vresht: vranac, kratoshija, cabernet sauvignon, muskat italian dhe lisičina vendase. Ofrojnë degustime, vakte kryesisht nga prodhimet e veta, kurse gatimi dhe dy dhoma. Në sezon mysafirët mund të marrin pjesë në krasitje, në vjeljen e rrushit në shtator dhe tetor dhe në djegien e rakisë në tetor. Rreth liqenit dhe në Crmnicë kultivohet edhe qepa e Crmnicës, një qepë e kuqe e butë dhe e ëmbël që Slow Food e ka përfshirë në Arkën e Shijes. Nga fara te koka duhen tre vjet.

Po hyni në Crmnicë, luginën që zbret nga malet bregdetare deri në Virpazar. Këtu e ka prejardhjen vranaci, rrushi i zi dhe vera e kuqe e vetë Malit të Zi. E përshkroi i pari Mitar Plamenac në vitin një mijë e tetëqind e nëntëdhjetë e një. Sot i njohim edhe prindërit e tij. Një studim gjenetik i botuar në vitin dy mijë e njëzet tregoi se vranaci rrjedh nga kratoshija dhe duljenga. Kratoshija është një varietet i vjetër i këtij bregu, i njëjti rrush që amerikanët e quajnë zinfandel dhe italianët primitivo. Duljenga është një varietet vendas i rrallë. Sot vranaci zë rreth gjysmën e vreshtave të Malit të Zi. Një pjesë e madhe rritet në plantacione të mëdha pranë Podgoricës, por në Crmnicë mbetet punë familjeje: pothuajse çdo fshat ka bodrumet e veta, dhe shumë shtëpi shërbejnë verën e tyre në tryezën e tyre. Vjelja nis në mes të shtatorit dhe zgjat gjatë gjithë tetorit, dhe Virpazari e feston fillimin e saj në shtator me një festë të rrushit. Pak më parë kaluat pranë stacionit hekurudhor të Virpazarit. Aty e ka bodrumin familja Mašanović, që bën verë prej më shumë se dhjetë brezash. E përziejnë vranacin me marselan, cabernet dhe kratoshija, dhe në degustim e shërbejnë me pršut, djathë dhe krap të marinuar. Rezervoni të paktën një ditë më parë. Pranë bodrumit do të kaloni përsëri në kthim.

Në Donji Brčeli ndodhet manastiri i Shën Nikollës. Është i shekullit të pesëmbëdhjetë, dhe themelimi i tij i atribuohet Jelena Balšić-it. Princi Nikolla e restauroi në vitin një mijë e tetëqind e gjashtëdhjetë e një. Në këtë kishë është varrosur Šćepan Mali, një nga figurat më të çuditshme të historisë malazeze. Ishte një i ardhur me prejardhje të panjohur që pretendonte se ishte cari rus Pjetri i Tretë, dhe nga viti një mijë e shtatëqind e gjashtëdhjetë e shtatë deri në vdekjen e tij në vitin një mijë e shtatëqind e shtatëdhjetë e tre sundoi Malin e Zi. Nën dyshemenë e kishës është një dhomë me qemer, që besohet se në kohën e tij shërbente si burg. Brčeli është gjithashtu fshat vere. Familja Kopitović jeton këtu që nga shekulli i pesëmbëdhjetë, dhe bodrumi i shtëpisë së saj është më i vjetër se treqind vjet. Bëjnë gjashtë verëra, dhe një nga të kuqet quhet Šćepan Mali. Degustimi bëhet në shtëpinë e familjes, me gatim shtëpie, dhe duhet rezervuar. Më lart, në Bukovik, familja Rajković mban kantinën Buk, me vreshta midis dyqind e shtatëdhjetë dhe shtatëqind metrave. Dhe pak më tej, në Građani, kantina Lipovac ruan gjetje amforash nga shekulli i tretë para Krishtit dhe një bodrum të gërmuar dhjetë metra nën tokë.

Tani jeni në rrugën e vjetër midis Virpazarit dhe Rijeka Crnojevićës, dikur rrugë karvanësh. Poshtë jush është Liqeni i Shkodrës, liqeni më i madh i Ballkanit, që Mali i Zi e ndan me Shqipërinë. Në verë mbulon rreth treqind e shtatëdhjetë kilometra katrorë, dhe në dimër shtrihet deri në pesëqind e dyzet. Pjesa malazeze është park kombëtar që nga viti një mijë e nëntëqind e tetëdhjetë e tre, dhe liqeni është në listën Ramsar të ligatinave me rëndësi ndërkombëtare. Këtu janë regjistruar rreth dyqind e tetëdhjetë lloje zogjsh. Më i njohuri është pelikani kaçurrel, që ka në këtë liqen disa nga kolonitë e tij të fundit në Evropë. Në lindje, te Vranjina, rruga dhe hekurudha për në Podgoricë e kalojnë liqenin. Aty ndodhet edhe kalaja e Lesendros, që osmanët ia morën Njegoshit në vitin një mijë e tetëqind e dyzet e tre. Në verë një pjesë e madhe e bregut mbulohet me zambakë uji të bardhë dhe të verdhë. Peshku i ka ushqyer gjithmonë këta fshatra, dhe më i njohuri është ukljeva, një peshk i vogël i argjendtë që jeton vetëm në pellgjet e liqeneve të Shkodrës dhe të Ohrit. Sot është i mbrojtur dhe mund të peshkohet vetëm nga nëntori deri në mes të marsit. Rruga është e ngushtë, me pak vende për t'u kryqëzuar. Nëse doni një foto, ndaloni vetëm në një zgjerim, kurrë në kthesë.

Poshtë rrugës, në një gji të pjerrët që zbret drejt liqenit, shtrihet Poseljani. Dikur ky ishte një vend i rëndësishëm. Përroi që bie këtu në liqen vinte në lëvizje rreth pesëmbëdhjetë mullinj, dhe këtu bluhej drithi i fshatrave nga të dyja anët e malit. Në fshat vinin nga toka dhe me varkë. Kur mullinjtë nuk u duheshin më, fshati u zbraz pothuajse krejt. Nga mullinjtë kanë mbetur vetëm mure guri të mbuluara me urth. Vitet e fundit disa familje janë kthyer, përgjithmonë ose për fundjavë. Uji është ende këtu. Ujëvara më e madhe është në majë të fshatit, dhe më poshtë ka kaskada më të vogla dhe ura të vogla guri. Në pranverë dhe pas shiut përroi është më i fuqishëm. Nëse doni të zbrisni, një shteg guri nis pranë rrugës dhe nuk është shënuar mirë. Zbritja është e pjerrët, ndaj vishni këpucë të mira dhe mbani mend se kthimi është përpjetë. Nëse thjesht po kaloni, shijoni pamjen dhe vazhdoni. Nëpër këtë rrugë dikur kalonin karvanët midis Crmnicës dhe Rijeka Crnojevićës. Sot është një nga rrugët më të bukura përgjatë liqenit, por e ngadaltë: llogaritni rreth dyzet kilometra në orë.

Para jush hapet lugina e një lumi që mban emrin e një familjeje, Crnojevićët, që sunduan Zetën në shekullin e pesëmbëdhjetë. Ivan Crnojević sundoi nga viti një mijë e katërqind e gjashtëdhjetë e pesë deri në vitin një mijë e katërqind e nëntëdhjetë. Kryeqyteti i tij ishte Žabljak, aty ku Morača hyn në liqen. Kur osmanët e morën Žabljakun në vitin një mijë e katërqind e shtatëdhjetë e tetë, Ivani u tërhoq këtu, në Obod mbi lumë, të cilin e kishte fortifikuar disa vjet më parë. Disa vjet më vonë u ngjit më lart, në Cetinje, dhe ndërtoi atje një manastir. I biri, Đurađ, themeloi një shtypshkronjë, nga e cila në vitin një mijë e katërqind e nëntëdhjetë e katër doli Oktoihu, libri i parë i shtypur me cirilicë te sllavët e jugut. Shumica e historianëve e vendosin shtypshkronjën në Cetinje, ndërsa tradita vendase e lidh me Obodin, mbi fshatin ku po zbritni tani. Vetë lumi është vetëm rreth dymbëdhjetë kilometra i gjatë. Buron nën një shpellë në kodrën e Obodit, jo larg fshatit, dhe derdhet në Liqenin e Shkodrës, uji i të cilit arrin në Adriatik përmes Bunës. Tani rruga zbret me kthesa të forta. Ngisni ngadalë; mund të parkoni në fshat.

Mirë se vini në Rijeka Crnojevića. Urën prej guri me harqe e ndërtoi princi Danilo në vitin një mijë e tetëqind e pesëdhjetë e tre, në kujtim të të atit, Stanko Petrović. Ajo zëvendësoi një urë druri që e kishte ngritur më parë Petar i Dytë Petrović Njegosh. Pranë urës, në bregun e majtë, Danilo ndërtoi edhe një shtëpi që quhet Mostina. Ndërtesa më e vjetër e ruajtur në fshat është shtëpia e Shën Pjetrit të Cetinjës. Në shekullin e nëntëmbëdhjetë dhe në fillim të të njëzetit ky ishte porti dhe qendra tregtare më e madhe e Malit të Zi. Këtu tregtohej ukljeva e tharë, e kërkuar edhe në tryezat italiane. Në fillim të shekullit të njëzet një fabrikë e quajtur Marica prodhonte esencë sedefi nga luspat e peshkut. Sot është një fshat i qetë me disa dhjetëra banorë dhe restorante buzë lumit, të njohura për krapin e tymosur dhe çorbën e peshkut. Krapi kriposet dhe tymoset mbi dru shege ose shelgu, dhe mishi i tij skuqet. I shkon një gotë vranac i Crmnicës, por vetëm për ata që nuk ngasin. Nga Rijeka Crnojevića nisen edhe varka poshtë lumit drejt liqenit, deri në Karuč dhe Dodoši.

Nëse ka vend, hyni në zgjerimin e vogël te pika panoramike. Mos ndaloni mbi vetë rrugën. Kjo është Pavlova Strana, që do të thotë shpati i Pavles. Poshtë jush lumi Rijeka Crnojevića bën një lak pothuajse të plotë rreth një kodre të gjelbër, dhe pastaj humbet në liqen mes kallamave dhe zambakëve të ujit. Kjo pamje është një nga fotografitë më të njohura të Malit të Zi; do ta shihni në kartolina, kalendarë dhe guida. Këtu uji dhe toka ndërrohen. Në verë fusha rreth lumit është e gjelbër, dhe kur liqeni ngrihet në dimër, uji përhapet mbi të. E njëjta pamje është ndryshe në çdo stinë. Drita më e bukur është në mëngjes dhe vonë pasdite, kur bën edhe më freskët. Në mesditë dielli është lart dhe peizazhi duket më i sheshtë. Kodrat përreth jush i përkasin Riječka nahijës, krahinës së vjetër rreth Rijeka Crnojevićës. Në tarraca të kthyera nga dielli dhe liqeni, këtu kultivohen vranaci dhe kratoshija. Ndalesa jonë e radhës është në fshatrat e tyre të verës.

Po kaloni nëpër Riječka nahija, fshatrat mbi Rijeka Crnojevića dhe liqenin. Vreshtat këtu janë në tarraca, dhe bodrumet janë të vogla dhe familjare. Drušići konsiderohet fshati më i njohur i verës në këtë zonë. Vendasit thonë se emri vjen nga një fjalë e vjetër ilire që do të thotë rrush. Familja Janković ka këtu rreth katër mijë hardhi, që japin çdo vit rreth tre mijë litra verë dhe shtatëqind e pesëdhjetë litra raki. Në Rvaši, në lagjen Suvodoli, familja Šofranac mban kantinën Mrkan, me rreth tre mijë hardhi në tarraca. Vera e tyre e kuqe bëhet nga kratoshija dhe vranaci, dhe salla e degustimit sheh nga vreshti dhe fshati. Në të dyja kantinat mysafirët mund të marrin pjesë në vjelje në gusht dhe shtator. Në anën tjetër të luginës janë edhe dy ekonomi: Rakčević në Smokovci, në një shtëpi familjare njëqindvjeçare, dhe Vukmirović në Gornji Ceklin, me një bodrum të gërmuar në tokë. Kratoshija këtu shërbehet si verë më vete më shpesh se gjetiu. Provojeni, por nëse jeni në timon, kërkojini mikpritësit t'ju paketojë një shishe për më vonë.

Rruga zbret në Karuč, një vendbanim i vogël peshkatarësh në bregun veriperëndimor të liqenit. Lindi nga kasolle të përkohshme peshkatarësh, sepse te Syri i Karučit, një burim nënujor në gji, mblidhej shumë ukljevë. Uji i burimit mbetet i ftohtë dhe i kthjellët edhe në verë. Mbi gji janë rrënojat e rezidencës dimërore të peshkopit Petar i Parë, ndërtuar në vitin një mijë e tetëqind e tetë, ku kalonte dimrat për shkak të klimës së butë. Rreth një kilometër nga burimi, në rreth njëmbëdhjetë metra thellësi, shtrihet rrënoja e avullores Skenderbeg, e mbytur më dymbëdhjetë shkurt të vitit një mijë e nëntëqind e dyzet e dy. Zhytja aty lejohet vetëm me një operator të licencuar. Parkingu poshtë është i vogël. Nëse e latë makinën lart, zbritja në këmbë zgjat rreth pesë minuta. Para Karučit ndahet një rrugë e ngushtë për në Dodoši, një fshat i vjetër peshkatarësh me shtëpi të ngjeshura mbi një kep. Në dimër liqeni e rrethon pothuajse nga të gjitha anët. Në juglindje nga këtu, në grykën e Moračës, ngrihet kalaja e Žabljak Crnojevićës, dikur kryeqyteti i Ivan Crnojevićit. Osmanët e morën në vitin një mijë e katërqind e shtatëdhjetë e tetë, dhe iu kthye Malit të Zi në vitin një mijë e tetëqind e shtatëdhjetë e tetë. Me makinë arrihet nga ana e Podgoricës, dhe në verë edhe me varkë. Nga Karuči dhe Rijeka Crnojevića varkat vendase bëjnë xhiro në liqen. Kjo është mënyra më e mirë për të parë zambakët e ujit dhe zogjtë, dhe atëherë edhe shoferi mund të pijë një gotë.