Mali i Zi është i vogël, por tryeza ndryshon çdo orë udhëtimi. Në bregdet kuzhina mbështetet te peshku, drithërat dhe ullinjtë, rreth Liqenit të Shkodrës te krapi, ukljeva dhe vera e Crmnicës, në Njeguši te pršuti dhe djathi i tharë në takimin e ajrit të detit me atë të malit, ndërsa në veri te qumështi, djathi, kajmaku dhe mishi i qengjit. Kudo vlen e njëjta këshillë: provoni atë që hanë vendasit.
Çfarë hahet në çdo krahinë të Malit të Zi: bregdeti dhe Boka, Liqeni i Shkodrës dhe Crmnica, Njeguši dhe Katunska nahija, veriu malor, dhe ku t'i provoni.
Gjeografia ka përcaktuar se çfarë hahet në Mal të Zi: nga deti dhe liqeni vjen peshku, nga malet mishi i qengjit, i kecit, i viçit, djathi dhe kajmaku. Recetat e vjetra janë ruajtur sepse vendasit edhe sot gatuajnë me produkte lokale dhe sezonale, prandaj këshilla më e mirë, kudo që të jeni, është të provoni atë që hanë ata.
Bregdeti dhe Boka
Kuzhina bregdetare është e ekuilibruar mesdhetare: drithëra, peshk dhe ullinj, që mblidhen nga shtatori dhe shtypen në vaj ulliri. Peshku përgatitet në skarë, i zier, në brodet ose i skuqur, dhe shoqërohet me pazia, patate dhe palentë. Boka ka gatimet e veta, nga midhjet dhe rizoto i zi deri te brodeti i Bokës me peshk të imët blu, ndërsa Paštrovići ka makarulat shtëpiake. Më shumë për këtë shkruajmë në faqen për specialitetet e detit.
Në bregdet, i zoti i shtëpisë nxjerr në tryezë djathë në vaj, pršut, ullinj dhe verë shtëpie, ndërsa bregdetasit pinë me dëshirë bevandë, gjysmë verë e gjysmë ujë.
Liqeni i Shkodrës dhe Crmnica
Rreth liqenit dhe në Rijeka Crnojevića tryeza është liqenore: krapi, i tymosur ose i përgatitur në tavë me kumbulla të thata, mollë dhe ftonj, ukljeva e imët, e skuqur ose e tymosur, dhe ngjala e pjekur me oriz. Krahas kësaj, vendasit shërbejnë verën e tyre, më së shpeshti vranacin e Crmnicës, dhe presin ta vlerësoni.
A e dinit?
Në veri dhe në pjesën qendrore të Malit të Zi, mysafiri që vjen zyrtarisht pritet me bukë e kripë, pastaj me priganice me mjaltë, dhe vetëm më pas vjen mezeja që në restorante quhet pjata malazeze.
Njeguši dhe Katunska nahija
Në fshatrat nën Lovćen prodhohet pršuti i Njegušit, krahas djathit të Njegušit, sallamit dhe kaštradinës, mish deleje i tharë. Sekretin vendasit e shpjegojnë me klimën: këtu takohen ajri i detit dhe ai i malit, ndërsa mishi tymoset në dru ahu. Në kafenetë në rrugën e vjetër Cetinje–Kotor pršuti edhe sot pritet me djathë, medovinë dhe raki shtëpie. Më në brendësi, kaštradina gatuhet me raštan, lakër të zezë.
Veriu malor
Në veri kuzhina lidhet me bagëtinë dhe katunet: kačamak dhe cicvara me miell misri, kajmak dhe skorup, djathi i Kolašinit me shtresa dhe djathi i Pljevljës, mishi i qengjit nën saç ose i zier në qumësht, mishi i tharë i lopës dhe trofta nga lumenjtë malorë. Në meze, pršuti i Njegušit këtu zëvendësohet me atë të lopës, ndërsa kajmaku vjen në çdo tryezë.
